De Joden van de taal    45-47

Over Hans Driessens vlotte, al te vlotte vertaling van Minima Moralia

Frank Hellemans

Minima Moralia (1951) van de Duitse filosoof Theodor W. Adorno is een unieke verzameling aperçu’s en aforismen die thuishoren in de wereldliteratuur van het genre: van de maximes van François de La Rochefoucauld of Georg Christoph Lichtenberg tot de flitsende oneliners van Friedrich Nietzsche en de splijtende sententies van Arthur Schopenhauer, Paul Valéry en Emile Cioran.

Weerbarstig en aardig bekkend
Alleen is er iets bijzonders aan de hand in Adorno’s meesterwerk, zoals trouwens in de rest van diens oeuvre: Adorno verzette zich in zijn schrijfwijze met hand en tand tegen de uniformisering van het leven, die hij overal aanklaagde – soms misschien iets te verbeten en monomaan, maar hij had daar als intellectueel en Jood die de holocaust overleefde door naar Amerika te emigreren uiteraard goede redenen voor. Wie Adorno wil vertalen, moet dus beseffen dat in zijn geval de vorm echt wel de man is. Het weerbarstige Duits dat Adorno schreef was geen gratuite virtuositeit maar een daad van verzet tegen de betutteling en vervlakking van het denken die hij voortdurend op de korrel nam.

Het gevaar voor de vertaler van Adorno’s werk die rekening houdt met deze extreme vorm-is-inhoudclausule is natuurlijk dat hij te letterlijk zou gaan vertalen. Maurits Mok, die in 1971 de eerste Nederlandstalige versie van Minima Moralia maakte, bleef daardoor te dicht bij het Duitse origineel waardoor het Nederlands van zijn vertaling bol staat van germanismen. Als student Duitse literatuur gebruikte ik destijds Moks vertaling als hulp bij het lezen van Adorno’s origineel. Ongeveer zoals scholieren bij het vertalen van Livius’ Latijnse periodenbouw vertaalboekjes consulteren om de basistekst in al zijn finesses te kunnen doorgronden. Wie Mok – of die Nederlandse hulpvertalingen van Latijnse meesterwerken – op zichzelf las, kwam echter meestal van een koude kermis thuis.

Goed nieuws dus dat Hans Driessen afgelopen jaar een nieuwe vertaling presenteerde bij uitgeverij Vantilt met de uitdrukkelijke bedoeling om de kritische kracht van Adorno’s inzichten te actualiseren.

Lees verder in de papieren Filter