Controverses tussen schrijvers komen regelmatig voor in de Nederlandse literatuur. Jeroen Brouwers, Hugo Brandt Corstius, Rudy Kousbroek en Willem Frederik Hermans zijn bekende namen van auteurs die menige pennenstrijd hebben geleverd. Onlangs kwam mij een geval ter ore dat misschien niet zo bekend is: een controverse tussen Willem M. Roggeman en Rein Bloem. Steen des aanstoots was een verhaal van Jan Siebelink uit 1987. Het had meteen mijn aandacht, want er zat een (Frans) vertaalaspect aan – als vertaler Frans-Nederlands moest ik daar meer van weten.
Toen Jan Siebelink nog geen bestsellerauteur was, publiceerde hij in Hollands Maandblad (januari 1987) een verhaal genaamd ‘Wijk Bellestein’. Het gaat over een Turks meisje van 21 jaar dat doelloos rondloopt in een grauwe nieuwbouwwijk in Ede. Ze blijkt geen gelukkige thuissituatie te hebben. Als ze richting huis gaat, wordt ze verkracht in de kelder van haar eigen flat door leden van een motorbende. Een dramatisch verhaal.
Dan, kort na verschijning, gebeurt er iets opmerkelijks: de Vlaamse auteur en literatuurcriticus Roggeman beschuldigt Siebelink van plagiaat. Hij beweert dat Siebelink het verhaal voor 90 procent heeft ontleend aan de novelle ‘Ariane’ van de Franse auteur J.M.G. Le Clézio (uit La ronde et autres faits divers, 1982). Maar was het wel plagiaat? Of eerder ‘een stijloefening, een spel van werkelijkheid en verbeelding’, zoals Siebelink zich verweerde? Ik probeer het uit te zoeken.
Controverses tussen schrijvers komen regelmatig voor in de Nederlandse literatuur. Jeroen Brouwers, Hugo Brandt Corstius, Rudy Kousbroek en Willem Frederik Hermans zijn bekende namen van auteurs die menige pennenstrijd hebben geleverd. Onlangs kwam mij een geval ter ore dat misschien niet zo bekend is: een controverse tussen Willem M. Roggeman en Rein Bloem. Steen des aanstoots was een verhaal van Jan Siebelink uit 1987. Het had meteen mijn aandacht, want er zat een (Frans) vertaalaspect aan – als vertaler Frans-Nederlands moest ik daar meer van weten.
Toen Jan Siebelink nog geen bestsellerauteur was, publiceerde hij in Hollands Maandblad (januari 1987) een verhaal genaamd ‘Wijk Bellestein’. Het gaat over een Turks meisje van 21 jaar dat doelloos rondloopt in een grauwe nieuwbouwwijk in Ede. Ze blijkt geen gelukkige thuissituatie te hebben. Als ze richting huis gaat, wordt ze verkracht in de kelder van haar eigen flat door leden van een motorbende. Een dramatisch verhaal.
Dan, kort na verschijning, gebeurt er iets opmerkelijks: de Vlaamse auteur en literatuurcriticus Roggeman beschuldigt Siebelink van plagiaat. Hij beweert dat Siebelink het verhaal voor 90 procent heeft ontleend aan de novelle ‘Ariane’ van de Franse auteur J.M.G. Le Clézio (uit La ronde et autres faits divers, 1982). Maar was het wel plagiaat? Of eerder ‘een stijloefening, een spel van werkelijkheid en verbeelding’, zoals Siebelink zich verweerde? Ik probeer het uit te zoeken.
Bekvechten
Op VPRO Radio (VPRO Boeken, 17 maart 1987) verdedigt Jan Siebelink zich live. Hij zegt: ‘Ik vond “Ariane” eerlijk gezegd een zwak verhaal, maar ik heb er een sterk verhaal van gemaakt.’ Hij ontkent Roggemans beschuldiging. Het bewerken van de novelle van Le Clézio had hij als schrijfoefening bedoeld. In een inleidend essay had hij naar Le Clézio willen verwijzen, maar door allerhande drukte was daar niets van gekomen. Die inleidende woorden, getiteld ‘Ariane en Nilgün’, waren ondertussen alsnog verschenen in het Hollands Maandblad:
Nilgün zat in mijn 5-havo klas. Nilgün is verkracht en toen doodgemaakt. Al twee jaar probeer ik dat verhaal te vertellen. Nilgün was een zwijgzaam meisje, luisterde altijd naar me zonder iets te zeggen. Is het onmogelijk haar verhaal te schrijven? En weer begin ik links en rechts te lezen: Purdy, Kundera, Green. Toen herinnerde ik mij ‘Ariane’, een verhaal van Le Clézio… ‘Au bord du fleuve sec il y a la cité des H.L.M.’ Dat was wijk Bellestein. Bizar comfort, onverwacht. En schaamte. Ik gebruik ‘Ariane’ om iets over ‘Nilgün’ te zeggen. Overschrijven? Een oefening in stijl!
Siebelink krijgt in de Volkskrant van 19 maart 1987 steun van de dichter en essayist Rein Bloem. Hij neemt het met verschillende argumenten op voor de leraar Frans uit Ede. De publiciteitsmachine draait inmiddels op volle toeren: op 28 maart 1987 reageert Roggeman in de Volkskrant op het betoog van Bloem. Het krijgt iets van gebekvecht tussen twee heren die elkaar blijkbaar niet zo liggen. Roggeman houdt zijn beschuldiging overeind: ‘Hij [Siebelink, tk] heeft het verhaal op een schandalige wijze verknoeid,’ is zijn conclusie.
Om te bepalen of Roggemans beschuldiging hout snijdt, wil ik de teksten van Le Clézio en Siebelink eens nader bekijken.
Het verhaal en de mythe
Le Clézio’s verhaal ‘Ariane’ gaat over een vijftienjarig meisje genaamd Christine, dat in een onbestemde, grijze buitenwijk vol betonnen flats rondloopt, eenzaam en alleen, haar ouderlijk huis ontvluchtend, op zoek naar wat warmte. Die lijkt ze even te vinden bij een vriendin in een milkbar, maar daarna dwaalt ze alweer rond in een dystopisch decor, met natte, koude straten en veel grijs beton. Tot overmaat van ramp wordt ze aangevallen door een motorbende die haar in de berging van haar eigen flat groepsgewijs verkracht. Een somber verhaal zonder happy end.
De titel van het verhaal is opvallend: Ariane (in het Nederlands Ariadne), terwijl er in het verhaal geen Ariane voorkomt. De hoofdpersoon heet immers Christine. De diepere betekenislaag die zich laat vermoeden is beschreven in een interessante analyse van Catherine D’Humières (Image & Narrative, Vol 10, No 2 , 2009): Le Clézio gebruikt wel vaker mythische elementen in zijn verhalen en hier zien we een verwijzing naar de mythe van Ariadne die rondjes draait in het labyrint om uiteindelijk ongelukkigerwijs te stuiten op de agressie van de minotaurus. Helaas is Theseus niet aanwezig om haar te redden. Voor de casus is deze symboliek misschien niet zo van betekenis. Bij Siebelink ontbreken sommige verwijzingen naar deze mythe, waarover later meer.
De veranderingen
Siebelink heeft Le Clézio’s verhaal ‘lokaal’ gemaakt. Daarvoor heeft hij er het nodige aan veranderd, maar ook veel hetzelfde gelaten. Allereerst de personages. De blonde Christine van vijftien jaar verandert in de donkerharige Turkse Nilgün van 21 jaar, een Turkse gastarbeidster die al zes jaar samenleeft met een ploert van een Hollander, die haar elke maand haar loon afneemt om daarvan naar een dure callgirl te gaan. De naam van Christines vriendin Cathie wordt Martine en vader, zusje en moeder maken in ‘Wijk Bellestein’ plaats voor een ‘ploerterige vriend’. Ook qua tijd en plaats heeft Siebelink ingegrepen. Tweede Paasdag wordt Tweede Kerstdag en een onbestemde nieuwbouwwijk in Zuid-Frankrijk is nu Bellestein in Ede (in werkelijkheid overigens geen wijk, maar een straat met een gelijknamig winkelcentrum, gebouwd in 1980). De drooggevallen rivier wordt een snelweg, het crematorium een plasticfabriek en de Milk Bar heet bij Siebelink Goofy’s Corner, een nog altijd bestaande cafetaria in Ede.
Dan de stijl. Siebelink reduceert het aantal woorden van ongeveer 4700 naar 3700. Siebelink zet de bijl erin, waarmee hij een verandering van sfeer creëert. Catherine D’Humières beschrijft de sfeer van het origineel overigens als volgt:
Die beschrijving gaat over een kleurloze, grijze en trieste wereld, waar vuil, stof en rook overheersen, en die enkel wordt gekenmerkt door haar gebreken. Alles is er mineraal, de natuur zelf heeft er slechts steen en keien achtergelaten, alsof alle leven dit troosteloze stadsbeeld heeft verlaten: de rivier heeft geen water, de hemel geen lucht, de heuvels geen gras of bloemen. Je kunt er nauwelijks ademhalen, en er is geen plaats voor vreugde of hoop. [vertaling tk]
Le Clézio brengt die sfeer onder meer tot stand door het veelvuldig gebruik van de woorden ‘gris’ (11x) en ‘froid’ (21x – afwisselend als adjectief en substantief). Het woord ‘ciment’ komt tien keer voor; in de Nederlandse tekst komen de equivalenten ‘grijs’, ‘koud’ en ‘cement’ of ‘beton’ respectievelijk vier en zeven keer voor.
De toevoegingen
Siebelink volgt de verhaallijn, maar grijpt op twee plekken fors in. Die ingrepen zijn interessant om nader te bekijken. Bij het bezoek aan de milkbar geeft Siebelink een uitleg over de thuissituatie van Nilgün met de ‘ploerterige vriend’, en wel als interne gedachtestroom. Hier komt Siebelink los van het oorspronkelijke verhaal en grijpt hij dit punt in het verhaal aan om de situatie van Nilgün te beschrijven. Wat daarbij opvalt is de verandering van stijl: in plaats van beelden en metaforen (showing) legt Siebelink op bijna zakelijke toon uit wat er aan de hand is thuis (telling). In de laatste alinea van het verhaal doet Siebelink dat nogmaals, maar dan meer bescheiden. Volgens Bloem is dit einde een verwijzing naar de (aanstaande) dood van Nilgün. Ik lees dat er niet direct in; het lijkt eerder op een literaire vermenging van de gevoelens van het meisje met beelden van stilte, traagheid, lichtflitsen en motoren die een scherpe bocht richting De Klomp (dorpje bij Ede) maken:
Achter haar glijdt een auto over het asfalt, met het mollige geluid van natte weg. Misschien denkt ze aan niets, zelfs niet aan de motoren, die over lege straten, weer op weg zijn naar het industrieterrein, en direct, net achter de plasticfabriek, de scherpe bocht ‘De Klomp’ zullen ingaan. Haar gedachten staan stil, wachten, net als zij, in stilte. Ze kijkt, gewoon. Alles is zo stil en traag en toch, er zijn lichtflitsen die de wereld slaan, tekenen die over de wereld bliksemen, er zijn uitbarstingen van krankzinnig lawaai. Alles is zo kalm, op de rand van de slaap, zou je zeggen, en toch, er is dat rumoer, er zijn die ingehouden kreten...
Ik krijg de indruk dat Siebelink hier een handtekening, of zegel, onder het stuk plaatste om zich het verhaal toe te eigenen.
Steunbetuiging
Rein Bloem was enthousiast over het eindresultaat:
Van Lautréamont komt de zin: plagiaat is noodzakelijk. Voor een schrijver geldt dat in het algemeen, hij kan er niet op worden aangesproken. Voor Jan Siebelink geldt het in dat geval in het bijzonder. Hij wordt valselijk beschuldigd. Zijn spel met werkelijkheid en verbeelding, zijn verzwijgen en overschrijven, heeft geleid tot een verhaal dat vele malen interessanter is dan dat van le Clézio, kwalitatief van beter gehalte bovendien. Wat het meest blijft intrigeren is dus niet langer of hij plagiaat heeft gepleegd of niet. Geen plagiaat dus. Wat bijblijft is de verborgen controverse tussen een mens die een schrijver verbiedt een verhaal te vertellen zoals hij zou willen. Niet Siebelink versus Roggeman, maar Siebelink versus zichzelf. Daar gaat het om.
Er is reden om stil te staan bij deze redenering. Om antwoord te geven op de vraag of het nu gaat om plagiaat of om ‘een stijloefening, een spel van werkelijkheid en verbeelding’, wil ik kijken naar de keuzes die Siebelink heeft gemaakt. De technieken die hij op het aanpassen van het verhaal heeft toegepast.
De literaire technieken
Siebelink leeft zich flink uit: hij laat weg, kort in, verandert, voegt toe en kopieert. Dat heeft allerlei effecten op de tekst, waarvan ik een aantal voorbeelden zal belichten. Telkens eerst de Franse tekst, daarna de versie van Jan Siebelink.
In de eerste twee voorbeelden laat Siebelink een paar woorden weg, maar blijft de kern van de Franse tekst overeind:
C’est une véritable cité en elle-même > Een stad op zichzelf
Avec des dizaines d’immeubles > Met flats
In de volgende zin wordt flink gesnoeid en zien we dat het crematorium verandert in een plasticfabriek.
[…] dans tout le paysage de collines de pierres, de routes, de ponts, avec le lit de galets poussiéreux du fleuve, et l’usine de crémation qui laisse flotter son nuage âcre et lourd au-dessus de la vallée.
[...] een landschap van wegen, bruggen, parkings, en de grote plasticfabriek
Maar dan verandert de rivier in een snelweg en wordt een inwonertal toegevoegd, dat overigens correspondeert met het toenmalige aantal bewoners van zijn woonplaats en ‘oude dorp’, Ede.
Au bord du fleuve sec, il y a la cité des H.L.M.
Een nieuwe wijk aan de overkant van de snelweg. Negentigduizend inwoners. Tien keer zo groot als het oude dorp.
De volgende beschrijving wordt bijna letterlijk overgenomen:
[...] grandes falaises de béton gris debout sur les esplanades de goudron
[...] grijze wanden van beton op pleinen van asfalt
Dan worden (Veluwse?) bossen en een tijdbepaling toegevoegd, en verdwijnen de rook van het crematorium en de vrijheid:
Ici on est loin de la mer, loin de la ville, loin de la liberté, loin de l’air même, à cause de la fumée de l’usine de crémation, et loin des hommes, parce que c’est une cité qui ressemble à une ville désertée.
Hier is men ver van de bossen, ver van de zee, ver van de mensen, want het lijkt of de wijk op deze namiddag een verlaten stad is.
De volgende zin moet Siebelink hebben behaagd, want die neemt hij grotendeels over, alleen worden rechthoekige ramen vierkant, zijn het weinig auto’s en het vraagteken verdwijnt:
Peut-être qu’il n’y a personne en vérité, personne dans ces immeubles gris au milliers de fenêtres rectangulaires, personne dans ces cages d’escalier, dans ces ascenseurs, et personne encore dans ces grands parkings où sont arrêtées les autos ?
Misschien is er in werkelijkheid wel niemand in die grijze flats met de duizenden vierkante ramen, niemand in de trapportalen, liften, souterrains, niemand ook op de grote parkeerterreinen waar maar weinig auto's staan.
De volgende zinnen lijken een exercitie in samenvatten, al blijft het eerste deel van de derde Franse zin opmerkelijk intact:
Aujourd’hui, lundi de Pâques, la grande cité des H.L.M. est encore plus vide, encore plus vaste. Le ciel est gris, il y a un vent froid qui souffle le long du fleuve sec, qui remonte entre les murs des digues, entre les hautes falaises des immeubles. La lumière blanche des nuages brille sur les fenêtres, jusqu’au seizième étage.
Vandaag is de wijk nog leger. Het is Tweede Kerstdag. Er staat een koude wind, die opklimt tegen de muren. Het witte licht van de wolken schittert in de ruiten.
De volgende passage is een mooi voorbeeld van herformuleren, de inhoud blijft grotendeels gelijk:
On ne voit pas le soleil à cause des nuages gris. Mais Christine sent qu’il doit être tard. [...] Mais Christine ne veut pas rentrer chez elle. Chez elle c’est l’appartement aux murs étroits tachés, avec l’odeur lourde de la cuisine qui l'écœure, avec le bruit du poste télévision, avec les cris des voisins, avec les bruits de la vaisselle, [...].
Vandaag heeft de zon niet geschenen. Er zijn de hele dag grijze wolken geweest. Maar ze voelt dat het donker gaat worden. Ze wil niet naar huis. Thuis, dat is de huiskamer met de te smalle muren, dat is de grote bank met de vierkante losse kussens, dat is ook het geschreeuw van de buren, het lawaai van vaatwerk.
In deze beschrijving van de hoofdpersoon verandert Siebelink alleen haar naam en haarkleur, kleding, schoeisel en oorbellen blijven gelijk.
Ici marche Christine, le long des hauts immeubles, sans regarder, sans s’arrêter. Elle est grande et svelte, surtout avec son jean de velours noir et ses bottes courtes à talons très hauts. Elle porte aussi une veste de plastique blanc sur un pull rayé rouge et blanc. Ses cheveux blonds sont noués en queue de cheval, et elle a des boucles en métal doré qui pincent les lobes de ses oreilles.
Hier loopt Nilgün, zonder op te kijken. Ze is groot en slank voor een Turks meisje, vooral met haar broek van zwart velours en rode bottines met hoge hakken. Ze draagt een jack van wit plastic over een rood-wit gestreepte trui. Ze heeft lang donker haar, in een paardenstaart bij elkaar gebonden. In haar oren draagt ze grote metalen ringen.
Eén zin worden er twee, en twee meisjes worden er één:
Le patron du Milk Bar s’est levé de son tabouret et il est venu devant les deux filles.
Dan is de baas van zijn kruk opgestaan. Hij loopt op haar toe.
In het volgende voorbeeld wordt er grammaticaal een en ander veranderd en verdwijnen de oranje valhelm en het ondoorzichtige gezichtsscherm van de agressor. Catherine D’Humières zegt over deze ‘visière’: ‘Het zijn wezens zonder gezicht, zonder naam, “gekleed in zwart vinyl”, die alleen bestaan dankzij de hybride aard die de status van motorrijders hen verleent. Hun groep is het monster met de vurige ogen dat op zijn slachtoffer loert en het insluit in de cirkel die het om hem heen trekt met als doel angst en paniek te veroorzaken, voordat de agressie losbarst.’ Siebelink verwijdert hier (bewust, neem ik aan) een verwijzing naar de diepere, mythologische betekenis van Le Clézio:
L’un d’eux, un grand qui a un blouson d’aviateur, et un casque orange avec une visière en plexiglas fumé, s’approche tout près d’elle, il la prend par le bras. Elle cherche à se dégager, elle ouvre la bouche, elle va crier. Alors il la frappe, de toutes ses forces, avec son poing, dans le ventre, là où le corps se plie en deux, et la respiration s’arrête.
Een van hen, de lange blonde met het pilotenjack is vlak voor haar gaan staan, pakt haar bij een arm. Ze probeert zich los te rukken, doet haar mond open om te schreeuwen. Dan slaat hij haar, zo hard hij kan, met zijn vuist in haar buik. Haar lichaam krimpt ineen, haar ademhaling houdt op.
Ik laat alles op me inwerken, maar blijf hinken op twee gedachten. Had Willem Roggeman gelijk en hebben we hier te maken met een geval van plagiaat, of volgen we Rein Bloem, die er een eigen creatie in ziet? Ik twijfel, maar moet in ieder geval constateren dat Jan Siebelink ons een boeiende poging toont om, vanuit een diepe emotie, over een tragisch onderwerp te schrijven. Hij herschept – op voor hem geoorloofde wijze – het verhaal van een bewonderde Franse schrijver en doet dat op een inventieve en onderzoekende manier, waarbij hij laat zien de Franse tekst goed te doorgronden. Controversieel of niet, dat is wel weer wat literatuur interessant maakt.
Bronnen
Bloem, Rein. 1988-1989. ‘Uit den boze’, Bzzlletin, jg. 18, p. 34.
D’Humières, Catherine. 2009. ‘Dans le labyrinthe de Le Clézio: “Ariane”, image mythique d'une réalité angoissante’, Image & Narrative , vol. 10, no. 2., p. 123-134.
Siebelink, Jan. 1987. ‘Wijk Bellestein’, Hollands Maandblad, afl. 470. p. 34-37.
Siebelink, Jan. 1987. ‘Ariane en Nilgün’, Hollands Maandblad, afl. 471, p. 35.