3:1

vrijdag vertaaldag

Archief

2024 | Week 19: Gys-Walt van Egdom

In zijn Lexicon van Gevoelige Woorden passeerden al enkele letters. Nu de eerste van het alfabet: het ‘a-woord’. Afstand nemen en correct aanhalingstekens gebruiken; Gys-Walt van Egdom legt het belang ervan uit voor (beginnende) vertalers.
Lees meer >

Filter jaargang 31:1

Carlijn Brouwer, Sophie J.M. Josephus Jitta, Hans Kloos, Cees Koster, Onno Kosters, Erik Lindner, Ton Naaijkens, Désirée Schyns, Ivo Smits, Jasper Vervaeke, Jaap van Vredendaal
Lees meer >

Dossier De uitdaging van een tekstballon: stripvertalen

Veel aandacht gaat uit naar literair vertalen, maar er zijn nog zoveel meer disciplines. In dit dossier aandacht voor stripboekvertalers, die niet alleen te maken hebben met beperkingen die een taal hen oplegt, maar ook met de beperkingen van een tekstballon.
Lees meer >

Actueel Ineenstortende WCS-groep sleurt tolk- en vertaalopleidingen mee in failliet

Op 4 januari dit jaar ging de WCS-groep, die zichzelf op zijn website aanprijst als ‘leaders in language’, failliet. Deze groep bestond uit twaalf commerciële bemiddelaars in de tolk- en vertaalsector en SIGV BV, een opleidingsinstituut voor juridische vertalers en tolken. De WCS-groep verkwanselde de waardevolle tolk- en vertaalopleidingen van de SIGV, terwijl Justitie werkloos toekeek – een stuk van **Roemer Leushuis**.
Lees meer >

 
  • Vintage Filter Kafka in vertaling

    Dit jaar herdenken we de honderdste sterfdag van een van de belangrijkste schrijvers van de twintigste eeuw, Franz Kafka (1883-1924). In aanloop naar de derde juni is, voornamelijk in het Duitse taalgebied, al veel aandacht besteed aan de schrijver en zijn werk, in de vorm van diverse tentoonstellingen en een zowel verguisde als toegejuichte tv-serie (die moet dus wel goed zijn) op ARD (ook te zien op YouTube met Engelse ondertitels). De onvolprezen Nederlandse Franz Kafka-kring houdt het allemaal voor ons bij. In Nederland zijn zeer onlangs twee boekjes van vertaler van het Verzameld Proza Willem van Toorn verschenen: het inleidend biografische Kafka voor beginners en een vertaling van een keuze uit de brieven van Kafka, Ik moet u zo ontzettend veel schrijven, beide bij Athenaeum – Polak en Van Gennep.

    Als bijdrage aan de herdenking in Vintage Filter vandaag alvast de bespreking door Ton Naaijkens van twee fameuze getekende versies van werk van Kafka, inclusief een vergelijking tussen vier verschillende vertalingen van een zin uit Het proces.

    Passage uit: Franz Kafka's Het proces. Een beeldroman van David Zane Mariowitz (2010)

    Lees meer >
  • Vrijdag Vertaaldag

    In zijn Lexicon van Gevoelige Woorden passeerden al enkele letters. Nu de eerste van het alfabet: het ‘a-woord’. Afstand nemen en correct aanhalingstekens gebruiken, Gys-Walt van Egdom legt het belang ervan uit voor (beginnende) vertalers.

    Lees meer >
  • Recensie De levens van Claus. Biografie (Mark Schaevers)

    Bewust kiest Schaevers in de titel van zijn biografie over Hugo Claus voor het meervoud: De levens van Claus. Het blijkt inderdaad onmogelijk om deze Vlaamse Reus onder één noemer thuis te brengen. Naast romancier was hij ook dichter, schrijver van theater en libretto’s, scenarist, regisseur, beeldend kunstenaar… en vertaler. Ton Naaijkens haalt de vertalersmeetlat nog eens boven en legt die langs Schaevers’ werk: hoeveel aandacht gaat er in deze schrijversbiografie werkelijk uit naar het schrijven zelf, en meer bepaald naar het belang van het vertalen binnen Claus’ schrijverschap?

    Lees meer >
  • Vintage Filter

    'Vertalingen zijn magneten voor censuur'. Met dat citaat begint Jeroen Vandaele zijn artikel 'Franco's femme fatale en Lindo's vuile was'. Wie vertaalt, grijpt namelijk per definitie in. Maar valt er dan nog wel een fundamenteel onderscheid te maken tussen censuur en de ingrepen die nu eenmaal eigen zijn aan vertalingen, of hebben we te maken met een continuüm? Op deze dag van de persvrijheid hebben we een artikel uit het Filterarchief gehaald waarin Vandaele aan de hand van twee casestudy's onderzoekt hoe vertaling en censuur zich tot elkaar verhouden.

    FrancoGeneraal Franco

    Lees meer >
  • Vrijdag Vertaaldag

    Hugo van der Wolf werkte aan een vertaling van Jonathan Lethems roman The Arrest, toen hij direct in het eerste hoofdstuk struikelde over een literaire verwijzing naar dichter Robert Frost. Voor de gemiddelde Engelstalige lezer wel herkenbaar, maar hoe houd je die verwijzing in het Nederlands overeind zonder te tornen aan de inhoud? Een probleem dat voor veel vertalers maar al te herkenbaar zal zijn...

    Lees meer >
  • Vintage Filter

    Dat vertalers en tolken in oorlogstijden een belangrijke rol spelen, behoeft geen betoog. Berichten van de vijand onderscheppen en ontcijferen, spioneren, infiltreren, propaganda verspreiden en onderhandelen: zonder vertalen of tolken is het in vele gevallen onmogelijk. Ook op de weg naar vrede zijn tolken en vertalers van levensbelang als bruggenbouwers, als tussenpersonen die culturele uitwisselingen en duurzame interculturele relaties tot stand kunnen brengen en bevorderen. Hopelijk zullen ze vooral in die laatste hoedanigheid nog veel grensverleggend werk verrichten, want ook vandaag is daar weer veel acute nood aan. In Filter 24:3 werd eerder al uitgebreid aandacht besteed aan verschillende vormen van vertaling in oorlogstijd en aan de soms precaire en delicate positie van vertalers en tolken in oorlogsomstandigheden – een terugblik.

    Lees meer >
  • Vrijdag Vertaaldag

    Dat er in Duitsland over het algemeen veel waarde wordt gehecht aan orde en goede administratie, wist Saskia Vandenbussche wel. Maar het bleek dat ze toch had onderschat wat een papierwinkel er komt kijken bij een nieuwe baan in Duitsland. Een Engelstalig cv? Geen sprake van, dat moet in het Duits. Op de vraag waarom kwam het weinig bevredigende antwoord: 'Ist nun so.' Toch bleek er een voordeel aan deze papierhandel-vertalerij te zitten...

    Lees meer >
  • Actueel Failliet WCS-groep

    Op 4 januari dit jaar ging de WCS-groep, die zichzelf op zijn website aanprijst als ‘leaders in language’, failliet. Deze groep bestond uit twaalf commerciële bemiddelaars in de tolk- en vertaalsector en SIGV BV, een opleidingsinstituut voor juridische vertalers en tolken. De WCS-groep verkwanselde de waardevolle tolk- en vertaalopleidingen van de SIGV, terwijl Justitie werkloos toekeek – een stuk van Roemer Leushuis.

    Lees meer >
  • In Memoriam Kees Verheul

    Op 16 maart overleed slavist Kees Verheul (1940-2024). Hij was een belangrijke auteur, een briljant essayist en een bijzondere vertaler – Ton Naaijkens schreef een in memoriam. 

    Lees meer >
  • Vrijdag Vertaaldag

    Wat weten we eigenlijk over de vertaalpraktijk van stripboekvertalers? Vaak gaat het over literair vertalers, non-fictievertalers en soms over ondertitelaars of commercieel vertalers. Maar die mensen achter de tekstballon, wie zijn dát? Timothy Sirjacobs, die promoveert op intra-Belgische poëzie en striptransfers, interviewde René van de Weijer en Stanneke Wagenaar. Sinds 1975 hebben zij legio stripboekvertalingen verzorgd, waarvan die van Kuifje en De koene ridder waarschijnlijk de bekendste zijn. Een inkijkje in het leven van een stripboekvertaler.

     

     

     

    Lees meer >
  • Vintage Filter

    Het is Boekenweek! De Chabots schreven samen het geschenk, een samenwerking die perfect past bij het thema 'familie'. Bijna 25 jaar geleden draaide de Boekenweek om de klassieke oudheid. Voor die gelegenheid vertaalde Harm-Jan van Dam voor Querido een aantal verhalen van Jip & Janneke naar het Latijn. Een interessante uitdaging: een classicus heeft immers geen Romeinse kinderboeken ter voorbeeld. En iets in Jip & Janneke-taal uitleggen? Dat is in het Latijn helemaal nog niet zo eenvoudig…

    Lees meer >
  • Filter 31:1 is er!

    Filter 31:1 is verschenen! 'Oases & Oorlog' is het centrale thema.
    Lees de introductie bij het nummer en fragmenten uit de verschillende bijdragen online en lees verder in de papieren Filter.

    Lees meer >
  • Vrijdag Vertaaldag

    Vorig jaar verscheen bij Atlas Contact een hervertaling van Italo Calvino's Onzichtbare steden. De vertalers, Elio Baldi en Linda Pennings, gaan uitvoerig in op de gedane vertaalarbeid. Ze wijzen op het hechte verband tussen inhoud en vorm, betekenis en taal. Voor Calvino was er geen verschil tussen het schrijven van poëzie of proza – hij noemt de fictieve stadsbeschrijvingen in Onzichtbare steden dan ook als 'prozagedichtjes'. In die 'prozagedichtjes' worden echter wel de meest wonderlijke werelden voorgespiegeld: wat zou een stad allemaal kunnen zijn? Daarover discussiëren ontdekkingsreiziger Marco Polo en Tatarenkeizer Kublai Khan – de eerste brengt verslag uit van zijn reizen door het onmetelijke keizerrijk. Wat zijn steden, wat is taal, wat is een samenleving, wat is de wereld, wat is het bestaan? Daaraan voegen Baldi en Pennings de vraag toe: wat is Calvino vertalen eigenlijk?

     

     

    Lees meer >
  • Recensie Mogen engelen jou begeleiden

    Naast theoloog en dichter was de vorig jaar overleden Huub Oosterhuis óók vertaler. Na zijn overlijden werd zijn biografie, die voor het eerst verscheen in 2013, herzien en geactualiseerd. Ton Naaijkens las Marc van Dijks biografie en zag dat er maar weinig aandacht was voor Oosterhuis' vertaalwerk. En dat terwijl hij zich enorme inspanningen heeft getroost om religieuze teksten te vertalen. Een recensie – en klein eerbetoon aan Huub Oosterhuis.

    Lees meer >
  • Vintage Filter

    In kort bestek weet Stine Jensen in een recensie over de Nederlandse vertaling van Den stille pige van de Deen Peter Høeg veel voorkomende vertaalproblemen op te roepen en tegelijk te laten zien dat er geen eenduidige keuzes te maken zijn. Vertalen is steeds opnieuw een kwestie van de juiste balans. Wat gaat er verloren bij de aanpassing van de oorspronkelijke titel? Bij welke zinnen schrik je als lezer op en wil je weten wat er in de brontekst stond? Wat doe je als vertaler met realia en culturele referenties? Hoe ver ga je om zaken te verduidelijken waardoor je het risico loopt teveel te expliciteren? Jensen werpt ten slotte ook een intrigerende vraag op waardoor je gaat nadenken over cultuurverschil: zou stilte in het Deens anders klinken dan in het Nederlands?

    Lees meer >
  • Vrijdag Vertaaldag

    Roemer Leushuis schetst het portret van de zeventiende-eeuwse vertaler, tolk en goudzoeker Samuel Cohen. Aangetrokken door overzeese avonturen en vloeiend in onder meer Nederlands en Portugees, functioneerde Cohen vaak als brugfiguur tussen verschillende talen, volkeren en culturen. Tegelijk zorgde zijn positie ‘tussen’ verschillende culturen en bevolkingsgroepen er voor dat hij steeds een buitenbeentje bleef, dat nooit volledig deel uitmaakte van een bepaalde groep. Misschien is die ‘tussenpositie’, hoe precair of onzeker ook, nou net de plaats waar tolken, vertalers én avonturiers zich het meest thuis voelen: altijd op zoek naar nieuwe horizonten, nooit helemaal gesetteld en steeds hongerig naar een beter begrip van het andere of het onbekende…

    Bijeenkomst in de vergaderzaal van de West-Indische Compagnie op het Singel

    Lees meer >
  • Vintage Filter Chinees Tinguelisme

    Zo stond het deze week in de krant: rechter Tie komt tot leven. Dat is toch mooi meegenomen voor een romanfiguur. Maar je moest even doorlezen: tot leven in een ‘overdadige Chinese serie’, te zien via de streamingsdienst Youku. Tie ja, die kennen we – hij dook eerst in het Engels op en daarna in het Nederlands, de auteur en aanvankelijke vertaler was een Nederlandse diplomaat en sinoloog. In Filter werd deze wereldberoemde Tie ooit gekoppeld aan Tinguely, de Zwitserse kunstenaar die bekend staat om zijn bewegende machines. Wat hebben Tie en Tinguely meer met elkaar te maken dan dat hun namen prachtig allitereren? En waarom kun je vertalingen – en verfilmingen – zien als voorbeelden van tinguelisme? Lees het in een vergeten aflevering van Vrijdag Vertaaldag uit 2017.

     

    Lees meer >
  • Vrijdag Vertaaldag

    Als je één literaire tekst door negen vertalers laat vertalen, krijg je negen verschillende versies. Het onthult de polysemie van een tekst, maar ook de persoonlijke voorkeuren van een vertaler. Zo laat de vertaler ook een stukje van zijn eigen persoonlijkheid doorschemeren in een vertaling. Daar is Robbert-Jan Henkes in elk geval van overtuigd bij Harry Mulisch' vertaling van Hamlets beroemde monoloog.

    Lees meer >
  • Vintage Filter

    In maart 2024 wordt tijdens de boekenbeurs in Leipzig de Else-Ottenprijs uitgereikt aan de vertaalsters Christina Siever en Simone Schroth, voor hun vertaling van de dagboeken en brieven van Etty Hillesum in het Duits. Net als in andere talen was er lange tijd ook in Duitsland slechts een zeer beperkte (en deels gecensureerde) selectie uit het werk van Hillesum beschikbaar. In dit artikel uit 2002 laat Gerrit van Oord zien hoe belangrijk het is om een complete en wetenschappelijk verantwoorde uitgave van het werk te laten volgen, wil je voorkomen dat er een eenzijdig of vervormd beeld blijft bestaan van wat Hillesum bezig hield, en wat haar zo bijzonder maakte.

    Lees meer >
  • Vrijdag Vertaaldag

    In zijn 'lexicon voor gevoelige woorden' gaat Gys-Walt van Egdom dit keer in op het e-woord, oftewel 'emotie'. Hoe moet er in vertaling worden omgegaan met de al dan niet genderstereotyperende uitingen van emoties in kinderliteratuur? Meisjes die tranen plengen of jongens die hun verdriet verbijten door hun emoties om te zetten in agressie – lange tijd was dat ‘gewoon normaal’. Maar tegenwoordig wordt al snel elke ‘ongezonde’ uiting van emotie als ‘abnormaal’ en te vermijden gezien: blijkbaar mogen kinderen niet meer lezen dat emoties op verschillende – soms ook ongezonde of ongepaste – manieren kunnen worden geuit.

     

    © Wellcome Images, Wiki Commons

    Lees meer >
  • Vintage Filter

    Vertaalkritiek blijft een heikele bezigheid. Wat verwacht je van een vertaling? Wat moet hetzelfde blijven, wat mag er anders? Maar je kunt ook met een kritisch oog naar een vertaling kijken zonder datzelfde oog tegelijkertijd op het origineel te laten vallen. Dan wordt een vertaling gewoon een boek. Een van de klassieke vertaalkritieken uit de geschiedenis van Filter is nog altijd de bespreking uit 2008 door Adri Boon van Een lange winter van Colm Tóibín, dat hem voorkwam als onscherpe foto, genomen door de vertalers.

    Lees ook de reactie van de vertalers

    Lees meer >
  • Jury Filter Vertaalprijs voor kinder- en jeugdboeken 2024

    Samen met de CPNB en het ILFU introduceerde het vertaaltijdschrift Filter vorig jaar een fonkelnieuwe prijs: de Filter Vertaalprijs voor kinder- & jeugdboeken. Daarmee onderstreepten alle partijen het grote belang van goede vertalingen en goede kinderboekenvertalers. De prijs zal in 2024 opnieuw worden uitgereikt op de jaarlijkse Filteravond tijdens het ILFU – International Literature Festival Utrecht, eind september begin oktober 2024. 

    In 2024 is het prijzengeld is wederom 10.000 euro, ter beschikking gesteld door de CPNB en de jury van 2023 is, tot ieders genoegen, bereid er nog een jaar aan vast te plakken.

    De jury van de Filter Vertaalprijs 2024 voor vertaalde kinder- en jeugdboeken bestaat uit Anne van Buul (docent-onderzoeker), Nathifa Elshot (boekverkoper), Enne Koens (schrijver), Daan Stoffelsen (recensent) en Eva Wissenburg (vertaler).

    Copyright foto's Anne van Buul - Daan Stoffelsen (fotograaf Peter Arno Broer)
    Enne Koens (fotograaf Reinout Brocken)

     

    Lees meer >
  • Jury Filter Vertaalprijs 2024

    Met het nieuwe jaar is ook de nieuwe jury van de Filter Vertaalprijs aan de slag gegaan. Dankzij de GAU (Groep Algemene Uitgevers) en in samenwerking met het ILFU (Internationaal Literatuur Festival Utrecht) zal de Filter Vertaalprijs 2024 ook dit jaar worden uitgereikt tijdens het ILFU festival (eind september begin oktober 2024).

    De nieuwe juryleden in 2024 zijn: Joost Baars (auteur, boekverkoper), Jacqueline Bel (hoogleraar moderne Nederlandse letterkunde, bestuurslid Stichting Filter), Yond Boeke (samen met Patty Krone laureaat van de Filter Vertaalprijs 2023), Anna Eble (vertaler, redacteur) en Brigit Kooijman (auteur, journalist).

    Copyright foto’s Joost Baars en Brigit Kooijman: Tessa Posthuma de Boer
    Copyright foto Anna Eble: Kim Thu Pham 

     

    Lees meer >
  • Vrijdag Vertaaldag

    Isabelle Bambust gaat op zoek naar de oorsprong en evolutie van enkele Vlaamse kinderriedeltjes. Vertalend tussen Vlaamse dialecten brengt haar zoektocht haar van Kalken via Gent naar Geraardsbergen en Brugge, en zelfs tot over de grens, tot in Nederland. Of hoe de herinnering aan een knieritrijmpje over de plaatselijke markt je veel verder brengt dan je had durven denken. 

    Lees meer >
  • Vintage Filter

    ‘Het einde van de roman is weer eens nabij’, schrijft Maria Vlaar in 2012. Jongeren, en ook niet-jongeren, lezen te weinig en brengen te veel tijd door achter hun beeldscherm, toen ook al. In de praktijk lijkt het meer om de persoon achter de roman te draaien dan om de roman zelf en poëzie is al helemaal een marginaal verschijnsel geworden. Wie gelooft er nog in literatuur? Nou, Maria Vlaar is er in elk geval toe bereid. ‘Geloven is een wilsact’, citeert ze kunsthistoricus Henk van Os. Geloven in een god, maar ook geloven in literatuur. ‘Als lezers gezamenlijk besluiten te geloven in literatuur, dan bestaat die.’ De twijfel is van alle tijden, maar de hoop hopelijk ook.

    Lees meer >
  • Vrijdag Vertaaldag

    Uit onderzoek blijkt dat het horen of lezen van ernstige grammaticafouten stress teweeg kan brengen. Saskia Vandenbussche gaat na of dat ook bij vertaalfouten het geval is.

    Lees meer >
  • Vintage Filter

    L’amant, het boek waarmee de Franse schrijfster Marguerite Duras wereldwijd doorbrak. Ze publiceerde het in 1984 en nadat ze de prix Goncourt in de wacht sleepte, werd het in meer dan veertig talen vertaald. Een jaar later verscheen er al een Nederlandse vertaling van Marianne Kaas (bij De Arbeiderspers). Zij herzag haar vertaling in 2007 voor een nieuwe uitgever (Meulenhoff). De tekst blijft intrigeren en betoveren. In oktober 2023 verscheen er een nieuwe vertaling van de hand van Kiki Coumans, bij alweer een andere uitgever (De Geus). Connie Palmen schreef het voorwoord. Niet alleen in het literaire programma “Brommer op zee” vertelde de Nederlandse schrijfster meeslepend over haar fascinatie voor Duras, ook in haar nieuwe boek Voornamelijk vrouwen besteedt ze ruim aandacht aan de Franse schrijfster. Op 31 oktober 2023 vond er in De Balie in Amsterdam een avond plaats rond het werk van Duras en De minnaar in het bijzonder. Voor deze vintage-filter gaan we terug naar 2008. In dat jaar besteedde Rokus Hofstede in Filter aandacht aan de herziene vertaling van Marianne Kaas. Hij laat zien wat het boek zo bijzonder maakt en licht er een intrigerende passage uit, die nog lang blijf nazinderen. Schrijven, leven, ijdelheid en wind zijn de hoofdbestanddelen. Dankzij de vergelijking tussen twee versies van een en dezelfde vertaalster toont hij aan hoe complex het vertalen van L’amant kan zijn.

    Lees meer >
  • Vrijdag Vertaaldag

    ‘Niet uitsluitend vertalen’ is het thema van de recente Filter 30:4. Dat vertalingen wel vaker het slachtoffer van uitsluiting waren, bewijst Arno Kuipers’ column over ‘Het geheim van de verdwenen vertalingen’. Als collectiespecialist Nederlandse taal- en letterkunde houdt hij zich ook bezig met het aanwerven van vertalingen in het Nederlands. In zijn column kaart hij aan dat er nog heel wat lacunes zijn in de KB-collecties wat betreft vertaald werk, en legt hij uit hoe dat komt.

    Lees meer >
  • Vintage Filter Het letterlijke kamp

    Wie pleit er nou nog voor een letterlijke vertaling? Filter toch niet? Toch wel! Want van oudsher zijn wij voorstanders van diversiteit in vertaalopvatting, zij het dat het letterlijke kamp het bij ons vaak moet afleggen tegen de losseren van geest. Toch lieten we ook een van de grootste vertalers aller tijden aan het woord die ooit het volgende beweerde: ‘Een gemartelde auteur en een bedrogen lezer, dit is het onvermijdelijke resultaat van een kunstige parafrase. Het enige doel van en de enige rechtvaardiging voor vertalen is het overbrengen van zo exact mogelijk informatie, en dit kan alleen worden bereikt door middel van een letterlijke vertaling,’ aldus niemand minder dan Vladimir Nabokov (1899-1977). Flora Keersmaekers legde in 2011 in een fraai overzichtsartikel uit wat de goede man bezielde. En let vooral op hoe die de geciteerde zin gehaaid aanvulde: ‘met aantekeningen’.

    Lees meer >
  • Vrijdag Vertaaldag

    Hoe leef je mee met een personage wiens leefwereld mijlenver van de jouwe verwijderd is? Het is één van de kunsten waarin de literair vertaler zich moet bekwamen. Je steeds weer onderdompelen in onbekende werelden en telkens opnieuw in de huid van vreemde personages kruipen. Het is leerrijk, interessant en uitdagend, maar soms ook 'ontbodemend', zoals Carlijn Brouwer ondervond tijdens het vertaalproces van Virginie Despentes' Cher Connard.

    Lees meer >
  • Vintage Filter

    Het oudste boek van Europa, de Ilias van Homerus, vertelt al over een oorlog waar geen eind aan kwam. Harm-Jan van Dam laat in dit artikel zien hoe eindeloos wreed de Griekse mannen in die lang vervlogen tijd waren, hoe weinig dit verhaal rijmt met "onze westerse normen en waarden", en hoe de kunst van de dichter(s) het desondanks voor elkaar krijgt om bij de lezer emotie en medelijden op te roepen. Van Dam laat ook zien hoe een moderne vertaling als die van Imme Dros in de ogen van vaklui niet kan voldoen maar tegelijk door de onvooringenomen lezer als "fris" en meeslepend kan worden ervaren. Lees dit boek, zou je als lezer van dit artikel willen roepen, kijk door de ogen van Harm-Jan van Dam en beslis zelf of je hem gelijk geeft.

     

    Lees meer >
  • Vrijdag Vertaaldag

    Vorige maand overleed de Amerikaanse dichteres en Nobelprijswinnaar Louise Glück (1943-2023). Désirée Schyns zocht online naar gedichten van Glück, en kwam in een raadselachtige poëtische wereld terecht. Ze vindt een tweetalige editie van The wild Iris uit 1992 – Engels links, Frans rechts – en leest de tweetalige editie van Averno uit 2021 – Engels links, Nederlands rechts. Al heen- en weerlezend gaan er allerlei betekenissen leven. Een ode aan tweetalige uitgaves.

    Louise Glück ca. 1977, fotograaf onbekend.

    Lees meer >
  • Recensie Nijhoff, een woordmens

    Het is een rijk biografiejaar – begin september verscheen van Bart Slijpers hand Elk woord ging ademhalen – over de dichter Martinus Nijhoff (1894-1953). De laatste jaren van zijn leven vertaalde Nijhoff echter ook veel: niet voor niets is de grootste vertaalprijs van Nederland naar hem vernoemd. Ton Naaijkens las de biografie en constateert tot zijn vreugde dat Nijhoffs vertaalwerkzaamheden ook duidelijk belicht worden. Een recensie.

    Lees meer >
  • #Vintage Filter

    Een sonnet van Shakespeare gaat er altijd in, zeker in zeventienvoud. Tijdens de Coutinho-jaren, toen Filter nog 'tijdschrift voor vertalen & vertaalwetenschap' als ondertitel droeg en vier keer per jaar als dun blauw boekje verscheen, publiceerden we regelmatig ‘waaiers’, Holmesiaanse waaiers, veelvormige verzamelingen versies van één brontekst. In 1999 stelden Dirk Delabastita en Cees Koster onder de titel 'Ziek van liefde, Shakespeares hormoonspiegel' een waaier samen van 'commentaren, versies, vertalingen en interpretaties van Shakespeares fameuze Sonnet 129 over de geslachtsdaad: “Th’expense of spirit in a waste of shame / Is lust in action”.' Van twintigste-eeuwse Catalaanse en Servo-Kroatische vertalingen tot negentiende-eeuwse Franse en Nederlandse vertalingen – alle geven hun beeld van Shakespeares beeld van 'het spel der hormonen'.

     

    Lees meer >
  • Filter Vertaalprijzen 2023 Unieke erepenningen

    Vanaf vandaag is de podcastserie SNOSKOMMERS, ZWEINSTEIN EN DE KABAALSTRAAT te beluisteren – over het vertalen van de grootste kinderklassiekers. In de podcast spreekt Edward van de Vendel over het werk van Rita Verschuur (Astrid Lindgren), Huberte Vriesendorp (Roald Dahl) en Wiebe Buddingh’ (J.K. Rowling) met henzelf of een gast. De drie vertalers ontvingen een erepenning voor hun belangrijke werk waardoor Nederlandse lezers kennis hebben gemaakt met iconen uit de internationale kinderliteratuur.
    Directe aanleiding voor de podcastserie en het uitreiken van de erepenningen is de Filter Vertaalprijs voor kinder- en jeugdliteratuur die sinds dit jaar wordt uitgereikt naast de bestaande Filter Vertaalprijs.

    Lees meer >
  • Vrijdag Vertaaldag

    Dat je gedachten zelfs bij het bestellen van eten nog kunnen afdwalen naar vertaalkwesties, ondervond Elies Smeyers recentelijk. Ze was in Londen en de ober had niets gevraagd over de cuisson van het stukje lamsvlees. Zou ze een rosé stukje krijgen, naar Franse voorkeur, of een doorbakken schoenzool, naar Engelse voorkeur? Die verschillende voorkeuren waren ook een probleem geweest voor Geoffrey Sainsbury, de Engelse vertaler van Georges Simenon. Maigret stapt binnen in een bar en begint te watertanden bij 'la chair rose du gigot'. De Engelse lezer zou van een rosé stukje lam echter helemaal geen trek krijgen, dus hoe vertaal je dat?

    Lees meer >
  • Recensie 'Men moet' en 'De zelfdenker' langs de vertaalmeetlat

    Begin jaren negentig was Ton Naaijkens aanwezig bij een memorabele vertaalweek in het Duitse Edenkoben. Zes Nederlandse dichters werden door zes Duitse dichters vertaald. Toen Naaijkens de door Arjen Fortuin geschreven biografie over Gerrit Kouwenaar (Men moet, 2023) las, kwam hij een weergave van die bewuste vertaalweek tegen. Een weergave die weer was gebaseerd op een verslag van Anna Enquist. Maar in hoeverre komt die overeen met Naaijkens eigen herinneringen?
    Naast de Kouwenaar-biografie verscheen dit jaar ook de biografie over Karel van het Reve (De zelfdenker, 2023), geschreven door Willem Melching. Naast schrijver was Van het Reve toch ook vooral vertaler, net als Kouwenaar. Naaijkens legt de twee biografieën langs de vertalersmeetlat - hoeveel aandacht is er voor hun rol als vertaler?

    Lees meer >
  • Vintage Filter

    Soms stelt Anne Sytske Keijser zich een groot gezelschapsspel voor vertalers voor. Iedere vertaler draagt een woord aan 'waarvoor in het Nederlands niets bestaat dan een pijnlijke of ergerniswekkende leemte'. Zelf bijt ze het spits af met het Chinese beiying, een woord dat sowieso moeilijk te vertalen is, maar al helemaal wanneer het als bouwsteen dient voor een terugkerende metafoor, zelfs voor de vertelinstantie van een roman (Berg van de ziel van Gao Xingjian). Wordt het tijd om een nieuw woord te verzinnen?

    Schilderij van Gao Xingjian, de schrijver van Berg van de ziel

    Lees meer >
  • Vrijdag Vertaaldag

    Revaliderend van een gebroken been en op zoek naar concentratie fietste Christiane Kuby door de stad waar ze al jarenlang woonde. Het deed haar nadenken over de gedichten die ze las en vertaalde, en omgekeerd deden de gedichten haar met andere ogen naar haar 'onvertaalbare' stad kijken.

    Lees meer >
  • #Vintage Filter

    Het is iets wat je als vertaler de nodige hoofdbrekens kost, maar ook iets waarin je veel creativiteit kwijt kunt: het vertalen van straattaal. Bij de interviews met de genomineerden bij de Filter Vertaalprijs was het ook weer onderwerp van gesprek. Hoe ga je om met straattaal in de brontekst, een straattaal die natuurlijk gekleurd is door de omgeving waarin het personage leeft én door het milieu waartegen dat personage zich afzet? Bij welke verschillende varianten ga je te rade, en hoe kom je tot een overtuigende vertaling? Lees daarover het stuk dat Carolien Steenbergen schreef over haar vertaling van Grand Frère (2017) door Mahir Guven - een roman die zich afspeelt in de Parijse banlieue en aan elkaar hangt van het argotverlan en meertalige invloeden.

    Lees meer >
  • Vrijdag Vertaaldag

    In zijn Lexicon van Gevoelige Woorden neemt Gys-Walt van Egdom deze week het t-woord 'trigger warning' onder de loep. Worden we te snel (negatief) 'getriggerd' als we ideeën of meningen lezen die niet de onze zijn? Kan het vertalen van teksten met 'trigger warnings' een goede oefening in empathie zijn? En hoe zit het met onze literaire nieuwsgierigheid?

    Lees meer >
  • Filter vertaalprijzen 2023 uitgereikt

    Filter pakt flink uit: de twee Filter Vertaalprijzen 2023, waaronder de spiksplinternieuwe voor kinder- en jeugdboeken, zijn toegekend aan maar liefst vier vertalers! De reguliere prijs gaat naar Yond Boeke en Patty Krone voor Geluksvogels van Luigi Pirandello (Van Oorschot). De prijs voor de meest bijzondere vertaling van een kinder- en jeugdboek is toegekend aan Lies Lavrijsen en Els Dumez-Blocken voor Jefferson van Jean-Claude Mourlevat (Lannoo).

     

    Lees meer >
  • Vrijdag Vertaaldag

    De vertaling van één woord kan heel wat voeten in de aarde hebben. Zeker als het gaat om een gedicht waarin met weinig woorden veel gezegd moet worden. Silvia Marijnissen laat zien hoe het vertalen van plantennamen in Chinese gedichten soms allesbehalve vanzelfsprekend is, en hoe de zoektocht naar de juiste term, toon en sfeer poëzievertalen zo boeiend maakt.

    Lees meer >
  • Filter 30:3 is er!

    Filter 30:3 is verschenen! 'Mens & Machine' is het centrale thema.
    Lees de introductie bij het nummer en fragmenten uit de verschillende bijdragen online en lees verder in de papieren Filter.

    Lees meer >
  • #Vintage Filter

    Wie op zoek is naar gedegen en goed geschreven vertaalkritiek kan in Filter parels vinden. Zo schreef Jeanne Holierhoek in 2002 een intrigerend portret van een schrijfster die toen aan de vergetelheid werd ontrukt dankzij de vertaling in het Nederlands van haar Verzameld werk. Het gaat om Madeleine Bourdouxhe, een Franstalige Belgische schrijfster die opnieuw in de ‘literaire duisternis’ is verdwenen, ondanks de ‘veerkrachtige vrouwenfiguren’ die zij in haar romans beschrijft. Hoewel Bourdouxhe anno 2023 is vergeten, is Holierhoeks vertaalkritiek nog steeds actueel. Wat valt er veel te ontdekken wanneer een vertaalster/critica/essayiste met een scherp oog twee vertalingen van hetzelfde boek naast elkaar legt, waarbij er niet wordt getrapt in de valkuilen van hiërarchisch denken en schoolmeesterachtigheid. Holierhoeks bevindingen stemmen tot nadenken. Is het nog steeds zo dat ‘wat met de ene hand wordt ingedikt, met de andere hand weer wordt uitgesponnen’? In hoeverre kun je je bij het maken van een nieuwe vertaling door bestaande vertalingen laten inspireren? ‘Hebben vertalers auteursrechten op eigen vondsten’?

    Lees meer >
  • Vrijdag Vertaaldag

    Deze week het derde en laatste deel van David Cohens drieluik over literair vertalen met studenten Klassieke Talen op het gymnasium (lees de eerdere twee delen hier en hier). Drie vierdeklassers gingen samen met hun leraar aan de slag met Loukianos van Samosata's Ware Verhalen en schreven er een verslag over waar het vertaalplezier vanaf druipt.

    Vlnr: Nino, Szymon, Nadir, David in Café Heuvel te Amsterdam.

     

    Lees meer >
  • #Vintage Filter

    Wie in de jaren zestig jong was en tv kon en mocht kijken, herinnert zich intro en bijbehorend geroep en gezang ongetwijfeld moeiteloos. Jongeren moeten zich behelpen met YouTube, waar ze dan een bekend gezicht zien, een van de latere James Bonds: Roger Moore, die de moderne mythe van deze kruisridder aimabel lachend belichaamt. We hebben het over Ivanhoe, een figuur die teruggaat op de gelijknamige roman van Walter Scott (1819). Kenner en verzamelaar Jan Gielkens beschreef lang geleden de weg die Ivanhoe in het Nederlands aflegde: vanaf de eerste vertaling uit 1824 tot een bewerking voor de jeugd uit 1994. Zijn rijke en intrigerende Ivanhoe-waaier – met oog voor allerlei bewerkingen, inclusief strips en Illustrated Classics – kan intussen vast met gemak worden uitgebreid. De waaier van 1997 (Filter, jaargang 4) betrof een klein fragment uit hoofdstuk vijf van de lijvige roman waarin een joodse koopman en zijn knappe dochter Rebecca over de tong gaan.

    Lees meer >
  • Vrijdag Vertaaldag

    Robbert-Jan Henkes herinnert zich de onvergetelijk wrede kindergedichten in Der Struwwelpeter van Heinrich Hoffman nog maar al te goed: de langnagelige en warharige hoofdpersoon wordt vanwege die eigenschappen door zijn omgeving met de nek aangekeken. Henkes trok een paar Nederlands(achtige) vertalingen van Der Struwwelpeter (Piet de Smeerpoe(t)s) uit de kast en onderwierp de openingsgedichten aan een nadere closereading, zonder daarbij het Duitse origineel te betrekken. Welke vertaling staat volgens hem het beste op zichzelf?

    Lees meer >
  • #Vintage Filter

    Een wel zeer somber vertaalmoment had Arie Pos in de winter van 2011. Heeft hij gelijk als hij schrijft dat zijn voorouders 'allemaal nuttiger werk deden' dan hijzelf omdat ze 'smid, boomkweker, onderwijzer, veeboer of rijwielhersteller waren'? En maakten ze het vertalen niet overbodig, omdat ze 'hun leven lang genoeg hadden' aan één boek, namelijk de Bijbel? Het is nu twaalf jaar later, en het is zomer; is Pos' dochter, die in zijn stuk uit 2011 in de eindexamenklas zat, inmiddels afgestudeerd als arts of medisch specialist - en kan ze de 'hobby' van haar vader, zoals hij suggereert, met gemak subsidiëren? Wie weet wat voor vertaalmogelijkheden dát zou kunnen opleveren!

    Lees meer >
  • Vrijdag Vertaaldag

    In 2021 verschenen er twee bundels vertaalde gedichten van Gerrit Achterberg: een in het Hogelandster Gronings ('Mien moeke is n grijze vrijdagmörn', vert. Fré Schreiber & Hans Werkman) en een in het Frans ('L'ovaire noir de la poésie', vert. Daniel Cunin). Bert de Waart neemt de vertalingen in deze twee bundels grondig onder de loep. Hoe klinkt Achterberg in een andere taal dan het Nederlands?

    Lees meer >
  • #Vintage Filter

    Met weer een grote en toch ontroerende tentoonstelling in zijn bloedeigen museum, over de laatste maanden van zijn leven in Auvers-sur-Oise, staat Vincent van Gogh weer volop in de belangstelling. Dat de niet aflatende belangstelling voor zijn leven en werk niet alleen wordt opgewekt door zijn vele schilderijen en talrijke tekeningen, maar ook door zijn brieven is algemeen bekend – niet alleen was hij een man van kleur en licht, hij was ook een man van het woord. De brieven circuleerden in vele talen in vele edities, maar in 2007 werd een grote zesdelige wetenschappelijke editie uitgegeven, in het Nederlands, Frans en Engels. Omdat Van Gogh zelf zowel in het Nederlands als het Frans had geschreven deden zich daarbij allerhande intrigerende vertaalproblemen voor. Saskia van der Lingen nam ze destijds grondig onder de loep, zestien jaar later hebben haar bevindingen hun waarde nog niet verloren.

    Vincent van Gogh, Velden bij Auvers-sur-Oise, 1890, olieverf op doek, 50 x 101 cm, Belvedere Museum, Wenen.

    Lees meer >
  • Vrijdag Vertaaldag

    Recentelijk bezocht Ton Naaijkens Museum Brandhorst in München, waar hij met het werk van kunstenaar Cy Twombly in aanraking kwam. Hij had zich laten inspireren door de gedichten van Ingeborg Bachmann, maar dan wel in de Engelse vertaling, in plaats van het Duitse origineel. Hoe gaat een kunstenaar om met gelezen woorden? En hoe worden die dan omgezet in beelden? Een verkenning van de rozen van Bachmann en Twombly.

    Lees meer >
  • Vintage Filter

    Wat ze precies bedoelde toen ze in Cervantes & co schreef dat vertalen voor haar een 'levensstijl' was, vraagt een student op een ochtend in april aan Barber van de Pol. Een levensstijl? Had ze dat echt geschreven? De vraag van de student brengt haar enigszins van haar stuk, maar langzaam vormt zich het antwoord. Ja, het is een manier van leven, en de kern ervan is 'terugschrijven'. 'Vertalen houdt in dat je herscheppend terugdenkt op wat zich voordoet. [...] Een boek lezen is één, het gaat er vervolgens om hoe het zich mengt met jouw verstand, gevoel en ervaring. De meest adequate manier om je geestdrift over een boek te uiten, is het te gaan vertalen. Je dringt er al vertalend zo diep als mogelijk in door, versmelt ermee en herschept het met eigen middelen.' 'Ik denk en schrijf terug,' vervolgt Van de Pol, 'ik kan niet anders.'

    Lees meer >
  • Vrijdag Vertaaldag

    Een vertaling hoeft niet altijd de overzetting van de ene in de andere taal te zijn – vertaling kan ook over de grenzen van verschillende kunstvormen heen plaatsvinden. Dat toont Winibert Segers aan met zijn stuk over de vertaling van Mondriaans schilderijen naar de jurken van Yves Saint Laurent. En kun je wel betekenis toekennen aan de jurk, of verandert de betekenis ervan als hij gedragen wordt door iemand anders? Een verkenning van de Mondriaanjurken van Yves Saint Laurent, Michel Barnaart van Bergen en Franco Moschino én draagsters Moyra Swan, Muriel, Marge Simpson en Barbie.

    Lees meer >
  • Vintage Filter

    ‘Voor, van en over vrouwen*’ luidt de titel van het laatst verschenen Filternummer (30:2). Een reden te meer om de aandacht nog eens te vestigen op de Argentijnse Victoria Ocampo (1890-1979), een gedreven schrijfster, vertaalster en hoofdredacteur van het toonaangevende literaire tijdschrift Sur. In 2009 schreef Ilse Logie een artikel over deze 'Argentijnse diva'. 

    Lees meer >
  • Vrijdag Vertaaldag

    In zijn Lexicon van Gevoelige Woorden gaat Gys-Walt van Egdom in op hedendaagse ontwikkelingen in het taalgebruik. Deze week: het k-woord, oftewel 'kunstmatige intelligentie'.

    Lees meer >
  • Vintage Filter

    Vertalen als infotainment: in het jaar 2000, toch al weer een flinke tijd geleden, verscheen in de Volkskrant een interactieve rubriek die ‘Ondertitelaar!’ heette. Dat was twintig afleveringen lang smullen, en waar het een droeve bedoening leek te worden vanwege de al te makkelijk doorvertelde bloopers, wisten Brigit Kooijman en Harrie van der Meulen de lezers te overtuigen van het belang van hun vak. Ze vonden het ‘missiewerk’: ondertitelaars waren ‘hardwerkende, consciëntieuze en deskundige professionals’ die wat meer eer verdienden van hun werk. Dat geldt nog steeds natuurlijk, zeker als je het prachtige verslag herleest dat het tweetal van hun rubriek en de lezersreacties maakte.

    Lees meer >
  • Vrijdag Vertaaldag

    Annemart Pilon vertaalde recentelijk twee Italiaanse romans (Malacqua van Nicola Pugliese en De dag voordat het geluk kwam van Erri De Luca) die zij zelf aandroeg bij de uitgevers. Ze vertelt welke wegen ze bewandelde voordat het zover was, en welke ambassadeurs rol een vertaler kan innemen.

    Lees meer >
  • #Vintage Filter

    In zijn memoires Kommandant in Auschwitz eist Rudolf Höss met een zekere trots een hoofdrol op als historische getuige van de nazikampen en de Endlösung. Anneleen Spiessens gaat in haar bijdrage in op de omstandigheden waarin de getuigenis van de beul tot stand kwam en werd verspreid. Het manuscript werd in 1958 in het Duits gepubliceerd en wordt gekenmerkt door emotieloos en 'schaamteloos zakelijk' taalgebruik. Een jaar later verscheen een Britse vertaling die in 2000 opnieuw op de markt werd gebracht met een voorwoord van Primo Levi. In 1980 verscheen een Nederlandse vertaling van de hand van Willy Wielek-Berg (1919-2004) en in 1992 werden de memoires in een nieuwe Amerikaanse vertaling gepubliceerd. Door de twee Engelse vertalingen (Brits en Amerikaans) met elkaar te vergelijken, werpt Spiessens licht op de vertaling met een 'ironische houding' en de vertaling als een vorm van 'herinneringseducatie'.

     

    Lees meer >
  • Vrijdag Vertaaldag

    In Filter 30:1 verscheen Robbert-Jan Henkes' pamflet tegen de persklaarmakers; hij schreef daarbij nog een kort nawoord, dat vandaag als VertaalVrijdag-stuk verschijnt.

    Lees meer >
  • #Vintage Filter

    Onlangs verscheen Ilja Leonard Pfeijffers langverwachte – en lang aangekondigde – nieuwe roman Alkibiades, over de gelijknamige Atheense strateeg die oorlog voerde tegen Sparta. Met name de zeer klassiek aandoende stijl van Pfeijffer zorgt voor discussie. Is de huidige lezer (of recensent) nog 'opgewassen' tegen deze stijl, die inderdaad schatplichtig is aan de klassieke geschiedschrijvers? Pfeijffer, zelf als classicus opgeleid, moet zeker in aanraking zijn gekomen met de vertalingen van M.A. Schwartz, die na zijn werkzame leven als docent klassieke talen werken uit de oudheid begon te vertalen. Hij wilde diegenen die niet waren opgegroeid met de klassieke oudheid, maar daar wel interesse in hadden, ook de mogelijkheid bieden kennis te nemen van de rijke gedachtewereld van de klassieken. Hij deed dat door Griekse en Latijnse poëzie in proza te vertalen en koos er soms voor passages achterwege te laten. Meer nog dan hij vertaalde, wilde Schwartz een verhaal vertellen. En juist die 'vereenvoudiging' van de klassieke auteurs kwam hem soms op zure recensies te staan. Een omgekeerde Pfeijffer-casus, zo lijkt het. Lees deze week het portret dat Harm-Jan van Dam schreef over M.A. Schwartz.

    Lees meer >
  • #Vintage Filter

    Nadat op 11 mei jongstleden de Martinus Nijhoffprijs feestelijk werd uitgereikt aan Ton Naaijkens, leek ons een lof van de vertaler in het algemeen en in het bijzonder op zijn plaats, zoals de Zuid-Afrikaanse schrijfster Marlene van Niekerk het formuleert. Op een speelse en creatieve manier neemt ze ons mee naar het jaar 4010 en werpt vanuit een interplanetair tijdruimteschip een blik op onze 'kleine zoete planeet' die 'lichtblauw wentelt' in de ruimte. Vanuit dat ruimteschip maak je mee hoe een vertaler met haar schrijver worstelt, met de taal, met elk woord, en met hoeveel plezier er gezamenlijk aan een vertaling wordt gewerkt: 'Vertalen is een arbeid van overdracht maar ook een arbeid van herstel. Vertalen werkt in op talen zoals ecologisch herstel van grote rivieren. Dat betekent herstel van diversiteit.'

    Lees meer >
  • #Vintage Filter

    Ook over het vieren van een bevrijding hangt de schaduw van datgene waarvan men bevrijd is. Op dagen als vandaag en gisteren is het nog altijd bijna ongepast niet te gedenken, te herdenken, de getuigenissen te ondergaan.
    Daarom plaatsen we vandaag een schrijnend en ontroerend verhaal over de vertaling in het Duits van een in het Italiaans geschreven getuigenis die geldt als een van de belangrijkste boeken uit de verwerkingsliteratuur.

    Bron: Wikimedia Commons

    Lees meer >
  • #Vintage Filter

    In de week dat de zoekgeraakte litho 'Koffiedrinkende oude man' van Vincent van Gogh werd teruggevonden, diepten wij uit het Filterarchief een artikel op over het vertaalproject rond de 'volledige, geïllustreerde en geannoteerde uitgave' uit 2009 van Van Goghs brieven. De vertalingen van die brieven moesten niet interpreterend zijn en niet literair, maar woordelijk - én ze moesten in soepele taal zijn gesteld. Saskia van der Lingen verbaast zich over 'de naïeve ontkenning van het feit dat vertalen per definitie een vorm van interpreteren ís', om maar één ding te noemen, en vraagt zich af hoe de vertalers het er met deze opmerkelijke instructies van af hebben gebracht.

    Vincent van Gogh, 'Koffiedrinkende oude man', 1882

    Lees meer >
  • #Vintage Filter

    Het Letterenhuis verwierf onlangs een dossier met documenten omtrent de vertalingen die Hugo Claus maakte van het werk van Joachim Sartorius. Nieuw materiaal dus om Claus' vertalerschap te belichten en het belang ervan binnen zijn schrijverschap verder te onderzoeken. En een reden om nog eens terug te grijpen naar het interessante webdossier dat daarover al in Filter verscheen.

    Enkele documenten uit het nieuw verworven dossier, aanwezig in het Letterenhuis

     

    Lees meer >
  • Recensie De wereld van Joseph Roth

    Joseph Roth blijft tot de verbeelding spreken. Al meer dan eens verscheen er een  biografie over de veelbewogen levensloop van deze schrijver. Keiron Pim doet zijn duit in het zakje als Roth-biograaf, ook al slaagt hij volgens Madeliene Rietra niet geheel in zijn opzet om te doorgronden wie Joseph Roth werkelijk was.

    Lees meer >
  • #Vintage Filter

    Eind vorig jaar verschenen twee biografieën over Joseph Roth - Eindeloze vlucht van Keiron Pim en Vlucht en einde van Joseph Roth van Soma Morgenstern. De joods-Oostenrijkse schrijver stond sinds 1933 te boek als ongewenst auteur in zijn thuisland en leidde tot zijn dood in 1939 een zwervend bestaan. Tijdens een van die zwerftochten leerde hij in een Amsterdamse kroeg Anton van Duinkerken kennen. De twee katholieken vinden elkaar in eerste instantie voornamelijk in de alcohol, maar later ook in hun gedeelde zorgen over het politieke klimaat en hun openlijke kritiek op Hitler. Roth voelde zich door de katholieke strijdbaarheid van Van Duinkerken aangesproken en vertaalde als hommage aan zijn vriend een van diens gedichten. Roth bewerkte en vertaalde Van Duinkerkens anti-Hitler-gedicht 'Ballade van den katholiek' naar het Duits - al was hij het Nederlands niet machtig... Lees alles over deze interessante wending in het nomadenbestaan van Joseph Roth in het artikel dat vertaler Els Snick daarover in 2012 schreef.

    Portret van Joseph Roth. Bron: Wikimedia Commons.

    Lees meer >
  • Recensie Enkel nar, enkel dichter - Nietzsches gedichten vertaald

    Begin maart verscheen de langverwachte verzamelbundel met Friedrich Nietzsches gedichten: Dat alles ben ik. Het is een tweetalige uitgave, bovendien door de vertaler voorzien van commentaar. Nietzsche streefde - minstens vanaf zijn jaren als student filologie - naar iets dat voorbij de discursieve taal ligt. Zijn poëzie is daarvan een belangrijke getuigenis. Niet alleen de dithyrambische gedichten van het eind, maar ook de sterk ritmische (en vol met klank-rijmen staande) gedichten van daarvoor laten zien hoe belangrijk muzikaliteit en lichamelijkheid daarbij zijn. Veel van Nietzsches poëzie ontstond in de jaren voordat hij mentaal instortte (in 1889). Ton Naaijkens las de gedichten in de nieuwe vertaling van Ard Posthuma en diens commentaar, en laat in zijn recensie zien wat deze verzamelbundel de moeite waard maakt.

    Lees meer >
  • #Vintage Filter

    In dit artikel belicht Ilse Logie de vertaalpraktijk en vertaalopvattingen van Jorge Luis Borges (1899-1986) die organisch voortvloeien uit zijn visie op literatuur. Vanuit de periferie (Argentinië) haalde Borges in zijn eentje de inlandse canon overhoop en bevruchtte die via vertaling met de hele wereldliteratuur. In zijn visie was vertalen een soort 'toe-eigenings- en correctietechniek' die hij inzette als verzetsstrategie of guerrillatactiek. Als vertaler was Borges 'een gretige, inhalige herschepper'. Toch was Borges ook een respectvolle vertaler die trouw bleef aan de brontekst. In Borges' paradoxen over vertalen schuilen boeiende inzichten die het denken over vertalen voeden. Logie noemde in 2006 al dat in een verzameling van zijn essays zéker die over vertalen niet mochten ontbreken. En zo geschiedde: in De Essays (De Bezige Bij, 2016) werden ze allemaal opgenomen.

     

    Portret Jorge Luis Borges. Bron: Wikimedia Commons.

    Lees meer >
  • #Vintage Filter

    Commotie rond kinderboeken is aan de orde van de dag – eigenlijk altijd al. Nu weer die grote vriendelijke reus en zijn venijnigheden. Het komt goed uit dat de Nederlandse BFG – de GVR – al bij het uitspreken van zijn naam een half, ingeslikt vloekje laat weerklinken Wat een buitenkans voor vertalingen: daar kan de oude Dahl gewoon de oude Dahl blijven. Leve Huberte Vriesendorp! En in een moeite door: Pippi kan ook gewoon Pippi blijven, toch? Leve alle Langkous-vertalers – ook dat negenjarige meisje dat helemaal alleen in een huis woont, moet er steeds aan geloven. ‘Pippi is enorm sterk en bepaalt haar eigen leefregels. Ze heeft een grote mond tegenover volwassenen en kan de meest bizarre en exotische leugenachtige verhalen en nonsensrijmen ophangen. Critici die kinderliteratuur vooral als pedagogische, opvoedende literatuur beschouwden, kwamen al gauw met de vraag wat lezende kinderen nu eigenlijk met deze Pippi aan moesten.’ Pippi werd geboren in 1945! Ze is al ver in de zeventig! Een stuk ouder dan de GVR (*1982). Lees in een prikkelend artikel van Astrid Surmatz uit 2005 hoe er in verschillende landen en tijden korte metten werd gemaakt werd met pistolen, negerprinsessen en kannibalenkoningen...

    Lees meer >
  • Recensie Stem aan smet: Amanda Gorman in vertaling

    Amanda Gorman is de jongste dichter ooit die haar werk mocht laten horen tijdens het beëdigen van een nieuwe Amerikaanse president. *Noem ons wat we dragen* is haar debuutbundel. In deze bundel, die ook het inaugurele gedicht 'The Hill We Climb' bevat, beschrijft Gorman het verhaal van een verloren tijdperk en transformeert ze collectieve gevoelens van rouw over de pandemie in een boodschap van hoop en kracht. *Noem ons wat we dragen* onderzoekt thema’s als identiteit en geheugen. Eind januari verscheen Gormans debuut in vertaling van Zaïre Krieger. Onno Kosters las de tweetalige uitgave en onderwierp de vertaling aan een kritische blik. Welke keuzes zijn er gemaakt, en hoe komt de inhoudelijk en talig topzware poëzie van Gorman in het Nederlands tot de lezer? Een bespreking.

    Lees meer >
  • Recensie Een Bourgondische Decamerone

    Onlangs verscheen in twee delen De honderd nieuwe nieuwigheden oftewel De Bourgondische Decamerone bij Uitgeverij Vleugels. Uit het Middelfrans vertaald door Jan H. Mysjkin. Ton Naaijkens volgt het pad dat meerdere 'pikante verhalen' in Nederlandse vertaling aflegden en vraagt zich af hoe die in metoo-tijden gelezen kunnen worden. 

    Lees meer >
  • Recensie Coornhert-biografie

    Onlangs verscheen een biografie van Dirk Volkertsz Coornhert (1522-1590) van de hand van Ruben Buys bij uitgeverij Verloren. Behalve filosoof, schrijver, jurist en theoloog was Coornhert ook een baanbrekende vertaler. Ton Naaijkens las het boek met plezier en verbaasde zich over de kwaliteit van Coornherts kunstwerken en gedichten.

    Lees meer >
  • #Vintage Filter De donkere kamer van Damokles

    Begin oktober werd de (een) nieuwe (gelaagde) canon van de Nederlandstalige literatuur gepresenteerd die meteen onder vuur kwam te liggen om inmiddels voor de hand liggende redenen: niet divers en inclusief genoeg, te weinig vrouwen in de hogere regionen. Conservatief mag de uitslag zeker genoemd worden: de traditionele Grote Drie (Reve, Hermans, Mulisch) staan op respectievelijk plaats 2, 3 en 4 (na Multatuli) van de lijst met schrijvers wier teksten volgens de respondenten tot de klassiekers van de Nederlandstalige literatuur gerekend worden. Hermans’ populairste boek is De donkere kamer van Damokles, net als in de in 2002 vastgestelde canon. Dat Willem Frederik Hermans tot de top van de canon behoort, werd nog eens bevestigd, of misschien wel bezegeld, toen het vierentwintigste en laatste deel van de wetenschappelijke editie van zijn verzameld werk werd gepubliceerd. En uitgereikt aan de Koning der Nederlanden (vast niet de Lezer des Vaderlands) in de Nieuwe Kerk in Amsterdam – wat je noemt een prestigieus evenement. Een ander aspect van canonisering binnen een literatuur wordt gevormd door de populariteit van een schrijver in het buitenland door middel van vertaling. Jan Pieter van der Sterre schreef in 2007 over de conjunctuur van Hermans' populariteit in Europa en vergeleek en passant Duitse, Engelse en Franse vertalingen van De donker kamer van Damokles.

    Lees meer >
  • #Vintage Filter Een vertaalsensatie

    We hebben ons als redactie van Filter vaak gelukkig geprezen bij het uitkiezen van onze columnisten. En dat terwijl er een risico aan vastzat om iemand zomaar carte blanche te geven. We wisten nooit wat ons te wachten stond en of er niet ook dwars tegen de redactionele principes, zo die al bestonden, ingegaan zou worden. Vijf jaar geleden schreef een bijzonder iemand vier columns waarvan de eerste ‘De vertaalsensatie’ heette: Philippe Noble, de gelauwerde maar nog altijd onvolprezen meestervertaler van Anne Frank, Etty Hillesum en Cees Nooteboom (o.a.) in het Frans, bekende daarin dat hij al vertalende ‘een kortstondig maar bedwelmend gevoel van triomf, een moment van (vermeende) helderziendheid als bijproduct van de vertaalactiviteit’ beleefde. Lees hoe dit kortstondig maar acuut gevoel van geluk in hem opkwam toen hij zijn beeldscherm zag volschieten ‘met schelpjes in de mooiste pasteltinten: paarsig roze, eigeel, blauwig wit, fel oranje’. En lees daarna verder in de andere drie columns van 2017 hoe verweven vertalen is met welbevinden en gezonde twijfels.

    Lees meer >
  • #Vintage Filter

    In de recente, op een gelijknamig boek gebaseerde miniserie ‘Under The Banner of Heaven’ wordt nog maar eens duidelijk hoe eenzelfde (religieuze) tekst tot de meest tegenstrijdige beweringen kan worden omgebogen, afhankelijk van wat men erin wil lezen en welke versie of interpretatie men als autoritair beschouwt. De spanningen tussen (tekst)versies met meer of minder autoriteit, tussen auteurschap en vertalerschap, tussen equivalentie, accuraatheid en (mis)interpretatie beheersen ook het denken over vertalen al sinds mensenheugenis. Theo Hermans illustreerde dit treffend aan de hand van meerdere prikkelende voorbeelden, die duidelijk aan het licht brengen hoe belangrijk vertaling is om een (geloofs)boodschap te verspreiden (en hoe goedgelovig mensen zijn). Tegelijkertijd laat hij zien hoe weinig er doorgaans wordt begrepen van wat vertalen eigenlijk inhoudt, terwijl de rol van de vertaler van wezenlijk belang is en een beter begrip van vertaling soms een kritisch tegengif tegen overdreven goedgelovigheid zou kunnen zijn.

    Lees meer >
  • #Vintage Filter Schrift van een Schildpad

    ‘Het lezen van het alfabet is een kunst,’ schrijft Yoko Tawada. ‘De letters van het alfabet zijn ongrijpbare fantasiedieren. Ze zijn als losse wezens van iedere betekenis ontdaan en zijn daardoor juist onberekenbaar.’ ‘Je mag er niet naar kijken maar moet de letter onmiddellijk in een klank vertalen en het lichaam van de taal laten verdwijnen.’ Een schriftteken is juist een merkwaardige eenheid, die niet uit elkaar kan worden genomen. ‘Het lichaam van het schrift van een ideogram is niet geheimzinnig, het laat zien wat het betekent,’ al wil de auteur daarmee niet zeggen dat ze vat heeft op ideogrammen. Wat betekent dit alles voor het lezen, voor het schrijven, voor het vertalen van verschillende talen, of liever, van verschillende schriften?

    Lees meer >
  • #Vintage Filter Een Oekraïense tolk

    Het zal ook eens niet: je doorzoekt het Filter-archief op “Oekraïne” en komt niet uit bij een Oekraïens, maar bij een Amerikaans boek. Wel een boek dat, tamelijk lang geleden alweer, indruk maakte, en waarin inderdaad een belangrijke rol is weggelegd voor een jonge, ambitieuze Oekraïense tolk genaamd Alex, wiens net-niet perfecte Engels allerhande komische spraakverwarringen teweegbrengt. Het gaat om Alles is verlicht, de debuutroman van Jonathan Safran Foer. Stine Jensen nomineerde het boek bijna twintig jaar geleden als een van de meest opmerkelijke vertalingen van het vertaaljaar 2002. De humor blijft in de vertaling van Peter Abelsen volledig overeind, schrijft Jensen, en juist die is cruciaal in een zoektocht naar een inktzwart verleden. Ook Alex merkt dat haarfijn op: ‘Het is de enige ware manier om een treurig verhaal te vertellen.’

    Lees meer >
  • Vrijdag Vertaaldag

    Ton Naaijkens bezoekt de Documenta in Kassel, gecureerd door het Indonesische kunstcollectief ruangrupa. Het barst er van collectieven, egoloze kunst en een wereldwijd activisme waar je als westerling nederig van wordt. Begrippen als nongkrong en lumbung nemen een centrale plaats in, en ook vertaling blijkt een sleutelwoord.

    Lees meer >
  • Vrijdag Vertaaldag

    Al ruim vijftig jaar is de geliefde televisieserie Tatort op zondagavond vaste prik in menig huiskamer en café, zowel in als buiten Duitsland. Door de jaren heen raakt Wil Boesten gehecht aan de ondertiteling voor doven en slechthorenden. De pixelige lettertjes onder in beeld blijken een schat aan informatie te bevatten over de Duitse taal.

     

     

    Lees meer >
  • #VintageFilter schizofreen lezen

    In de meeste dag- en weekbladkritieken over literatuur in vertaling wordt vertaling buiten beeld gehouden. In een vertaalkritiek uit 2001 gaat Theo Hermans op zoek naar de vertalersstem en deconstrueert hij de illusie van equivalentie tussen bron- en doeltekst waarin de meeste critici van vertalingen nog rotsvast geloven. Met zijn schizofrene manier van lezen brengt hij vertaalaspecten in een Nederlandse vertaling van een boek van Salman Rushdie onder onze aandacht, zonder schoolmeesterachtigheid.

    Lees meer >
  • Nieuw dossier Gender in vertaling

    Zo’n tien minuten nadat Lette de drukproef van haar vertaling Meisje, vrouw, anders naar de uitgever had gestuurd, kreeg ze een mail van ene Tia met de vraag hoe ze het singular they (en their en them) in hoofdstuk 4 ‘Megan/Morgan’ had vertaald. Opnieuw zo’n tien minuten later gaf Lette in haar antwoord aan dat dit inderdaad flink wat voeten in de aarde had gehad. Het Nederlands heeft namelijk vooralsnog geen standaard non-binair voornaamwoord (‘nbvnw’), maar gelukkig wel meerdere mogelijkheden, zo bleek na onderzoek in het veld. Samen besloten Lette en Tia te onderzoeken wat nou de verschillen in leeservaring zijn tussen deze opties, om zo te komen tot handvatten voor vertalers in de toekomst. Een verslag van dit avontuur vind je in dit artikel.

    Lees meer >
  • Webfilter Recensie

    Het is 2022 en geen Baudelairejaar meer – dat was vorig jaar, toen het tweehonderdste geboortejaar van deze Franse dichter (1821-1867) werd gevierd en er aardig wat publiciteit rond hem was, althans, in de desbetreffende kringen en media. Er verschenen ook twee spleens in prachtige uitgaven. De opvallendste is een posthume vertaling van Hafid Bouazza (1970-2021), niet alleen vanwege de titel – Parijse walging – of het bijzondere beeldende werk dat Marlene Dumas toevoegde, maar ook vanwege de uiterst aparte vertaalstijl die hier ingezet werd. Ton Naaijkens schreef daar eerder over in Filter en vergelijkt hem in een recensie met die van de andere spleenvertaler, Jacob Groot.

     

    Lees meer >
  • Dossier Vertalen en herhalen

    Van stijlzonde tot geliefd stijlkenmerk: herhaling is in taal alom aanwezig, maar hoe er tegen herhaling in literaire teksten wordt aangekeken verschilt nogal per taal, cultuur, tijd en persoon. Wat moet, of dóét, een vertaler ermee? Vier auteurs belichten het verschijnsel in een aantal heel verschillende vertalingen in en uit het Nederlands. Zij gaan onder andere in op werk van Gerard Reve, Italo Calvino en Gerbrand Bakker, op Kader Abdolahs vertolking van de Koran en op de vierentwintig uur durende perfomance Mount Olympus van Jan Fabre en Jeroen Olyslaegers. Filter presenteert deze bijdragen in een splinternieuw dossier: ‘Vertalen en herhalen’.

    Lees meer >
  • Dossier Literair vertalen en technologie

    Wat kan technologie anno 2021 betekenen voor het literair vertalen én voor de vertaalwetenschap? In een gloednieuw en vuistdik Webfilterdossier, samengesteld door Joke Daems en Gys-Walt van Egdom, worden uiteenlopende nieuwe mogelijkheden kritisch tegen het licht gehouden. Met bijdragen van Jack McMartin, Luc van Doorslaer, Haidee Kotze, Gys-Walt van Egdom, Joke Daems, Winibert Segers, Henri Bloemen, Onno Kosters, Margot Fonteyne, Rebecca Webster, Lisa Horenberg, Chris Bakker, Pauline de Bok en Theo van der Ster.

      
     

    Lees meer >