Potten bakken, potten breken     20-11-2026

Edmund de Waal over zijn oma en Rilke

Ton Naaijkens

Het moet me van het hart – als bewonderaar van Edmund de Waal in al diens hoedanigheden – dat ik een paar keer flink moest slikken bij het lezen van de Nederlandse editie van zijn laatste boek. Hoe te beginnen heet het hier te lande (How to Begin in de oorspronkelijke uitgave, eveneens in 2026 verschenen, maar nota bene een paar dagen later dan de uitgave van De Bezige Bij). Hoe te beginnen slaat ook op wat hier volgt. Het is een boek ‘over familie, kunstenaarschap en het vinden van een eigen stem’, een onderwerp dat we kennen van de auteur, ‘the bestselling author of The Hare with Amber Eyes’, zoals Penguin Random House UK het op de cover zet. Ik lees De Waal bovendien graag vanwege zijn boeken over pottenbakken – en bekijk via Instagram met grote belangstelling zijn keramiek – in het echt als het lukt ook, maar verder vooral in The Pot Book (2011), het bronnenboek Modern keramiek (1999, vertaling Astrid Kramer) of het losbladige During the Night (2016). In De witte weg deed De Waal al verslag van zijn ‘obsessie’ voor porselein (2015, vertaling Jan Pieter van der Sterre) en zijn familiegeschiedenis kennen we uiteraard via Het knoopjeskabinet (2010, vertaling Willeke Lempens voor uitgeverij Mistral) dat in 2013 werd omgedoopt in De haas met de amberkleurige ogen, om vervolgens op een goed moment – en vooral na een furieuze vertaalkritiek door Erik van den Berg (in de Volkskrant van 20 december 2014) – in 2017 te worden hervertaald door Paul Bruijn en Peter Verstegen (nu onder de titel De haas met ogen van barnsteen en voor De Bezige Bij). Een pikant hoofdstukje uit de Nederlandse vertaalgeschiedenis, maar om de daarbij opgeborrelde blunders hier nog eens op te rakelen heeft weinig zin. Het is goed gekomen.

Van blunders is in Hoe te beginnen geen sprake, de vertaling van het Engels door Paul van der Lecq is in orde. De Waals familie Ephrussi kenden we al uit De haas, de focus ligt nu op grootmoeder Elisabeth De Waal-Ephrussi (1899-1991) die dweepte met de dichter Rainer Maria Rilke (1875-1926). Zij correspondeerde met hem, wilde hem ook echt ontmoeten en met hem afspreken in Parijs, maar daar kwam iets tussen – en kort daarna overleed de dichter, die behalve om zijn bijzondere poëzie ook bekend staat als iemand die goed was in levensbeschouwing en de daarmee verbonden attitudes, met name neergelegd in brieven, met name aan belangstellende vrouwen. In het boek vertelt Edmund de Waal welk verband hij ziet tussen pottenbakken en dichten, vooral op het punt van het ontdekken en ontwikkelen van je artistieke talenten. Zijn grootmoeder wilde namelijk ook schrijven, en waagde het erop gedichten aan Rilke te sturen. Zo te zien waren ze niet eens zo gek. Rilke stuurde in zijn brieven ook gedichten terug; er is sprake van een levendige uitwisseling, hoe dweperig ook. In Hoe te beginnen en in How to Begin is de correspondentie tussen de twee opgenomen en afgedrukt op blauw papier. Dat moet herinneren aan de brieven tussen Rainer Maria en Elisabeth op het blauwe postpapier van Basildon Bond. Rilke presenteert in een van zijn brieven een scala van blauw en spreekt van het ‘onweersblauw’ van Cézanne, ‘een luisterend blauw’, van het blauw van zekere hyacinten of van het wasachtige blauw van de Pompeïaanse muurschilderingen. Het herinnert aan de manier waarop De Waal zeker porselein beschrijft. Het blauw waarop de brieven in de Engelse en Nederlandse uitgave staan afgedrukt verschilt.

In het boek worden voorts verschillende teksten van Rilke geciteerd en vertaler Paul van der Lecq deed zijn best en somt de gebruikte Nederlandse vertalingen keurig op in zijn verantwoording. In de Engelse editie zijn alle gedichten (die van Rilke en die van Elisabeth Ephrussi speciaal en in het geval van Rilke opnieuw) vertaald door dezelfde persoon die de briefwisseling vertaalde, door Karen Leeder, een grote naam op het gebied van de Duitse literatuur en het vertalen ervan. De Waal betoont zich daar (in zijn dankwoord) heel gelukkig mee, vooral vanwege haar ‘buitengewone fijngevoeligheid en kennis van zaken’. De keuze voor het gebruik van bestaande vertalingen van Rilke in de Nederlandse uitgave is uiteraard verdedigbaar, maar juist op dat punt moest ik zoals ik al zei een aantal malen slikken. De Bezige Bij heeft bovendien ook haast gehad, want het beetje Duits dat bleef staan is niet door een eindredacteur of persklaarmaker met kennis van het Duits gecorrigeerd – ik noem ‘mein Geliebte’ (p. 17) en ‘erklaren’ (op p. 33) maar vooral – en onvergeeflijk – het tot tweemaal toe geciteerde en beroemde grafschrift van Rilke, geciteerd als: ‘Rose, reiner Widerspruch, Lust / Niemandes Schlaf zu sein unter soviel / Lider’ – zonder de verzuchting ‘oh’ maar vooral met ‘Lider’ in plaats van het juiste ‘Lidern’ dus. Ach, dat oh en dat ene ennetje zal iemand zeggen, maar het ontbreken ervan voelt voor een lezer met kennis van zaken als een dolksteek (tweemaal nog wel, op. 165 en p. 130). Overigens is het bewuste tekstje in vele (ook foutieve) varianten op het net te vinden; maar op de grafsteen staat het anders dan De Waal citeert, althans in de Bezige Bij-editie, niet in de Engelse brontekst. Bovendien: de Nederlandse vertaling luidt: ‘Roos, louter tegenspraak, lust / niemands slaap te zijn onder zoveel / oogleden.’ De bron is niet te achterhalen, maar ik val toch – zij het lichtjes – over het tweede en derde woord – het gaat toch om de zuiverheid van een roos en de tegenstelling ervan met de dood. Denk ik althans. Misschien is het Engels hier de schuldige. Karen Leeder zegt: ‘Rose, oh pure contradiction, desire / To be no one’s sleep beneath so many / Lids (p. 139 en p. 107). Toch eerder iets in de richting van een tegenstelling, tussen leven en dood.

Het zijn kleinigheden, tot nu toe. Moeilijker heb ik het met enkele geciteerde vertalingen die Rilke nog meer neerzetten als de vooroorlogse dichter van exact een eeuw geleden die hij is. Hopeloos ouderwets zijn de juiste woorden. Dat geldt overigens niet voor alle geciteerde gedichtvertalingen, er zijn wel degelijk adequate bij die het genie van Rilke goed laten zien: die uit Wim Bronzwaers Elegieën van Duino (1978) en uit Peter Verstegens versie Nieuwe gedichten (2010). Die hebben de tand des tijds doorstaan, wat vooral in het geval van W.J.M. Bronzwaer (1936-1999) toch heel bijzonder is (want vijftig jaar oud). Waar de schoen wringt zijn de vertalingen van Die Sonette an Orpheus van de hand van W. Blok (1922-2010) en C.O. Jellema (1936-2003): die zijn weliswaar jonger dan die van Bronzwaer (namelijk van 1983) en net als de Elegieën verschenen in de legendarische reeks Ambo Tweetalige Editie. Neem bijvoorbeeld deze regels (die toevallig iets van het grafschrift echoën, alleen al omdat het gaat om rouwen – p. 166):

Hij echter menge onder het zachte
ooglid, bezwerend, al wat als dood

aan hem verschijnt in de zichtbare dingen;
en de betoovring van wijnruit en kervel
is hem zo waar als het klaarste verband.

Niets kan het geldige beeld hem verwringen.
Gaven voor ’t leven, gaven bij ’t sterven,
love hij vingerling, haarspeld en kan.

Los van de zichtbare rijmdwang en het metrische stramien dat tot elisies leidt is het gebruik van de aanvoegende wijs niet erg uitnodigend en in het Duits ietwat gebruikelijker; dat de drukfout ‘vingerling’ (die al in de uitgave van 1983 staat) gewoon is overgenomen is misschien vergeeflijk, het zou immers kunnen gaan om een vingerhoed, maar een ring meegeven als grafgift lijkt me plausibeler. Leeder heeft daar dit (p. 139-140):

But may he who summons them to rise
blend under the tender lids of his eyes

the look of them in everythings he views;
and let the spell of earth smoke and of rue
be as real to him as the clearest thing.

Nothing can trouble the true image for him
whether drawn from grave or living-room,
so let him praise the pitcher, clasp and ring.

Ring dus. En: een heldere vertaling, weliswaar met een paar schepjes interpretatie maar wel superieur, zoals het een creatieve Oxfordprofessor betaamt. Of neem het gedicht op p. 102 dat zo begint (en bij Leeder op p. 81):

Wees alle afscheid vooruit, als was het al ginder,
zoals de winter die achter u ligt.
Want onder winter is een zo eindeloos winter,
dat overwint’rend het hart overwinnend haast zwicht.

Goed, niet het sterkste van Rilke, maar de twee vertalers (Blok en Jellema, maar misschien was het een van beide) wringen zich wel weer in een paar bochten. Dat het anders kan bewezen Bert Karel Schreurs in 20161, in een niet heel bekende Nederlandse vertaling, en Karen Leeder in de Britse editie (p. 81):

Be ahead of all parting, as if it were
already behind you like this winter gone by.
For there will come such an endless winter,
that your heart must overwinter to survive.   

Wederom vele malen helderder, passend bij een boek waarvan de belangrijkste motoriek toch eerder vertellen is en betogen (lees: leesbaar proza) is. De tijd die Leeder ervoor gekregen heeft – en die De Bezige Bij er niet voor nam – zal eraan ten grondslag liggen. En zeker ook iets als een andere vertaalhouding.

 

 

Edmund de Waal / Elisabeth Ephrussi / Rainer Maria Rilke, Hoe te beginnen. Over familie, kunstenaarschap en het vinden van een eigen stem. Vertaald door Paul van der Lecq. Amsterdam: De Bezige Bij 2026.

Edmund de Waal, How to Begin – Elisabeth Ephrussi & Rainer Maria Rilke, The Letters, Translated from the German by Karen Leeder. London: Chatto & Windus, 2026.

 

 

Noten

1 Hij echter, de bezwerende, lave / onder de mild gesloten ogen // al het geziene met hun verschijning; / en de tover van aardrook en wijnruit / zij voor hem zo waar als het klaarste verband. // Niets dat ’t geldig beeld voor hem kan schaden; / zij het uit graven, zij het uit kamers, / roeme hij vingerring, wijnkruik en spang.’ De sonnetten aan Orpheus, Universitaire Pers Leuven 2016, p. 43. En op p. 111: ‘Wees alle afscheid vooruit, als was je ’t te boven / zoals de winter die net vergaat. / Want onder winters is er die ene eindeloze /die je doorwinterde? hart helemaal doorstaat.’ Er is ook nog een nieuwere vertaling, verschenen bij IJzer in 2019, van de hand van Wessel ten Boom, maar die had ik niet ter beschikking. Net als de Leuvense versie is die minder bekend en moeilijker verkrijgbaar, misschien ook voor Van der Lecq.