‘Eigen haard veel waard’     65-77

Een ode aan de voorgangers

Philippe Noble

‘Wij zijn als dwergen op de schouders van reuzen,’ zei de middeleeuwse Franse theoloog Bernard van Chartres, en velen hebben het hem nagezegd. Wij hebben het geluk te mogen voortbouwen op het werk van onze voorgangers, bedoelde hij. Daarmee beschreef hij kernachtig de voortgang van de wetenschap. Er is echter één categorie ‘intellectuele arbeiders’ wie dat geluk meestal ontzegd blijft, bij gebrek aan voorgangers: de vertalers uit het Nederlands. Als gevolg van de historisch zwakke vertaaltraditie van Nederlands literair werk in andere Europese talen beschikken ze zelden over grote voorbeelden uit het verleden waarmee ze zouden kunnen wedijveren. Vóór de tweede helft van de vorige eeuw is er niet veel voorhanden waar ze zich naar zouden kunnen richten of waartegen ze zich zouden kunnen afzetten. Jammer voor hen, want bij gebrek aan eerdere vertalingen zullen ze nooit in staat zijn een ‘grote vertaling’ te produceren. Tenminste als we een beroemde uitspraak van Antoine Berman mogen geloven: ‘Toute grande traduction est une retraduction’ (elke grote vertaling is een hervertaling).¹ Als vertaalfilosoof was Berman niet wars van apodictische beweringen; gelukkig lichtte hij de twee begrippen toe die hij hier hanteerde. Volgens hem was een ‘grote vertaling’ (kort samengevat) er een die ‘een intense band tot stand bracht met het origineel’, wat gemeten kon worden aan ‘de impact van de vertaalde tekst op de ontvangende cultuur’. Daardoor betekende een ‘grote vertaling’ een mijlpaal, bleef ze een referentiepunt in de cultuurgeschiedenis in de doeltaal. Verder rekte Berman het begrip ‘hervertaling’ zodanig op dat er bij haast elke nieuwe vertaling altijd wel een ‘precedent’ in de een of andere vorm te bedenken was. Maar hoe dan ook: het model dat hem blijkbaar voor ogen zweefde was dat van grote werken uit de oudheid of de Europese literatuurgeschiedenis, die door de eeuwen heen herlezen, geherinterpreteerd en… ‘hervertaald’ werden en nog steeds worden. En literair vertalers uit het Nederlands oefenen zelden hun ambacht uit in een dergelijke cultuurhistorische context.