Hoe ver mag een vertaler gaan?

Maarten Liebregts’ Queering Translation van Banana Yoshimoto’s Kitchen

Overpelt Eva

Het komt niet vaak voor dat een vertaald boek opent met een noot van de vertaler, dus wanneer dat dan een keer gebeurt zal daar vast een allemachtig goede reden voor zijn. De door Maarten Liebregts in het Nederlands vertaalde novelle Kitchen (2022) van de Japanse schrijver Banana Yoshimoto, uitgegeven door Das Mag, bevat een dergelijke noot. In een mail schrijft Liebregts dat hij tegen een aantal ‘pijnlijk lezende’ passages aanliep¹, hierdoor kleine aanpassingen heeft doorgevoerd, en vervolgens zijn verantwoording heeft afgelegd in een voorwoord. Is hier niet sprake van een ideologische ingreep en hoever mag een vertaler daarin gaan?

‘Subtiel’ vertalen 
Liebregts schrijft in zijn inleidende noot onder andere dat ‘aan de brontekst duidelijk te zien is dat het verhaal in een andere tijd is geschreven’ en dat hij ervoor heeft gekozen sommige dingen af en toe ‘een tikkeltje subtieler te verwoorden’. Dat vertaling een kwestie is van verandering is onvermijdelijk. Vertaalwetenschapper Gideon Toury stelt dat er bepaalde wetmatigheden zijn die vertaalgedrag kunnen verklaren en eventueel zelfs voorspellen, waarvan één luidt dat vertalers de neiging hebben de leesbaarheid en aanvaardbaarheid van de doeltekst te maximaliseren, waardoor er dus onvermijdelijk aanpassingen zullen worden gedaan. In het geval van de Nederlandse vertaling van Kitchen zijn deze veranderingen voornamelijk te vinden in het inclusieve taalgebruik rondom het transgender personage Eriko, in zinnen waar ‘hij’ in ‘zij’ is veranderd, om een voorbeeld te noemen. Liebregts wil Eriko eer aandoen omdat hij in de brontekst ziet met hoeveel liefde Yoshimoto dit personage beschrijft. Hij zegt dat er andere terminologie bestond ‘in de tijd van de verschijning van het boek, dus na met (transgender) vrienden en kennissen gesproken te hebben en veelvuldig overleg met redacteuren van de uitgeverij’ heeft hij deze aanpassingen gedaan. Desondanks zegt hij nauwelijks vrijheid te nemen tijdens het vertalen, zijn doel ‘is om zo trouw mogelijk te blijven aan de brontekst’. Hoe gaan trouw blijven aan de brontekst en aanpassingen maken tijdens het vertalen van die tekst dan samen?

Van vooruitstrevend naar vooruitstrevender 
Liebregts doceert Japans aan de Utrechtse Volksuniversiteit en heeft daarnaast al een aantal goed ontvangen en prominente vertalingen uit het Japans op zijn naam staan, waaronder Borsten en eitjes (2022) en Hemel (2023) van Mieko Kawakami, uitgegeven bij Podium. Aangezien ikzelf, helaas, de Japanse taal niet beheers heb ik de oorspronkelijke tekst niet kunnen gebruiken om mijn aannames, over waar de Nederlandse vertaling afwijkt van het origineel, te toetsen. Ik heb wel de Engelse vertaling bekeken, maar daaruit kan ik natuurlijk geen conclusies trekken. De zinnen waarin ik tijdens die vergelijking meende te bespeuren dat de vertaler losser heeft vertaald heb ik aan hem voorgelegd, met de vraag of hij mijn bevindingen aan de hand van de Japanse brontekst kon toetsen.
Een voorbeeld van een zin waarin de Nederlandse vertaling over Eriko op een modernere manier wordt gesproken, luidt: ‘Toen ze nog als man leefde had ze al een knap gezicht, en ze schijnt toen best populair bij de vrouwen te zijn geweest’ (mijn nadruk). De Engelse vertaling luidt: ‘Even as a man he was good-looking, and apparently he was very popular with women’ (mijn nadruk). Liebregts heeft bevestigd dat de Engelse vertaling in dit geval inderdaad dichter bij de brontekst blijft en hij er hier dus voor gekozen heeft een vooruitstrevender denkbeeld over transgender identiteit te gebruiken. Waar de vroegere Eriko in het origineel nog wordt aangezien voor man, toont de Nederlandse vertaling hier een progressiever beeld en stelt de tekst dat Eriko in feite altijd al een vrouw is geweest. Dit denkbeeld wordt niet overal ter wereld geaccepteerd, ook niet in het Japan van 1988.² Met vertaalwetenschapper Andrew Chesterman kunnen we dit een pragmatische vertaalstrategie noemen, waarbij de vertaler zich vooral richt op de culturele context van zijn doelgroep. Omdat Liebregts als vertaler in feite het gender van de referent verandert, het onderwerp waarnaar verwezen wordt, vindt er verandering van informatie plaats. Hoewel deze aanpassing in de vertaling in mijn ogen de tekst alleen maar mooier en inclusiever maakt, wordt in wezen door deze verandering de tekst ook ideologisch aangepast. Je zou de vertaling hierdoor zelfs als een vorm van verzet kunnen beschouwen tegen bekrompen en kortzichtige ideeën over transgender identiteiten. 

Een Queering translation
Volgens literatuurwetenschapper Marc Démont zijn er drie manieren om literaire queer teksten te vertalen: “misrecognizing, minoritizing, en queering translation” (Démont 157). De eerste vorm van vertalen erkent het queer element niet en negeert dit dan ook volledig in de doeltekst. In de minoritizing translation probeert de vertaler de queer elementen niet per se te verbergen, maar maakt zij ze aanvaardbaar, minder schurend en minder opvallend voor het doelpubliek. Liebregts vertaling van Kitchen valt onder de derde categorie: de queering translation. Daarbij benadrukt de vertaler juist de queerheid van de tekst, niet alleen door het queer-aspect te behouden, maar ook door de ontwrichtende krachten hiervan te behouden, of zelfs te versterken. Liebregts stelt in zijn noot voorin het boek dat het schrijven over een transgender personage een zeer vooruitstrevende keuze is geweest van Yoshimito, de opvattingen hierover zijn in Japan namelijk zeer traditioneel en al helemaal in de tijd dat Kitchen verscheen. Yoshimoto’s keuze om over een transgender personage te schrijven is dus al progressief op zich, en Liebregts heeft een queering translation gemaakt, waarin hij probeert hetzelfde vooruitstrevende effect te creëren in de doeltaal. Waar in de Nederlandse vertaling vaak uitspraken worden gedaan als: ‘ze was nog wel als man geboren’, bespeur je in diezelfde zin in het Engels, en, zo blijkt, ook in het origineel, veel minder erkenning voor de identiteit van Eriko. De Engelse vertaling, ‘even though she was a man’, impliceert namelijk dat Eriko vroeger ook een man was, terwijl het inclusievere denkbeeld van nu liever kijkt naar haar als iemand die altijd al een vrouw is geweest, ondanks het mannelijke omhulsel dat haar was toegekend. Liebregts erkent dat een literair werk een product is van de tijd, en het dus ook interessant kan zijn om te kijken hoe mensen vroeger schreven over trans personen, ‘maar het doel van deze publicatie was het werk van Yoshimoto opnieuw voor een Nederlands publiek toegankelijk maken’. De beschrijvingen die Liebregts en zijn redacteuren als pijnlijk ervoeren, waren ‘in die tijd voor een Japanse lezer niet zo pijnlijk’, en met de gemaakte aanpassingen hoopte de vertaler voor een vertaling te zorgen ‘die voor een Nederlands lezend publiek hetzelfde leest als de brontekst voor een Japans publiek. Op die manier blijft de leeservaring zo goed mogelijk intact’.

Das Mag: mag dat zomaar? 
Kitchen is uitgegeven bij uitgeverij Das Mag, die niet alleen bekend staat om haar slow publishing-strategie³, maar ook om inclusiviteit en progressiviteit, zoals blijkt uit de fondslijst. Uiteraard komt bij een dergelijke vertaling de vraag naar boven in hoeverre de uitgeverij invloed heeft gehad op dit soort vertaalkeuzes. Uitgeverijen zijn in hoge mate verantwoordelijk voor welke culturele producten de wereld in worden gestuurd, ze hebben een zogenoemde poortwachtersfunctie (zie Coser 1975). De teksten die uitgeverijen publiceren zullen vaak, zo niet altijd, passen in de traditie die de uitgeverij gevestigd heeft, ook wel de nestgeur van een uitgeverij genoemd. Aangezien de aanpassingen aan het toch ietwat bekrompen denkbeeld uit de originele tekst van Yoshimoto de tekst inclusiever maken, zou het niet vergezocht zijn te veronderstellen dat Das Mag in dit geval bepaalde verwachtingen heeft geuit. Liebregts vertelt dat hij zijn keuzes inderdaad in samenspraak met de uitgeverij heeft gemaakt. Ook is het boek op zijn voorstel voorgelegd aan Valentijn de Hingh, transgender persoon en Correspondent Identiteit bij De Correspondent, zodat zij haar licht over zijn vertaling kon werpen. De Hingh diende in dit proces dus als sensitivity reader. Niet alleen de vertaler zelf maar ook de uitgeverij vond het belangrijk ‘zo secuur mogelijk te werk te gaan’. Wel benadrukt Liebregts dat er in de modelcontracten voor literair vertalers in het Nederlands standaard staat ‘dat je trouw moet blijven aan de brontekst. Dat houdt dus in dat je geen grote veranderingen aan mag brengen. Als je iets tegenkomt wat je graag zou veranderen, dan vraag je in principe aan de agent van de schrijver of je deze verandering mag doorvoeren’, aldus Liebregts. Hij vertelt me dat hij tijdens dit vertaalproces binnen één dag antwoord kreeg van Banana Yoshimoto wanneer hij vragen stelde of onduidelijkheden voorlegde aan haar via haar agent. In het geval van de nieuwste Nederlandse vertaling van Kitchen waren dus alle partijen het eens dat een aantal aanpassingen aan het origineel de beste manier was om Yoshimoto’s werk eer aan te doen. En voor degenen die een boek toch liever lezen als een product van zijn tijd, of voor wie toch graag te weten komt hoe er ooit in Japan werd gedacht over transgender identiteit, suggereert Maarten Liebregts in zijn mail dat je er dan altijd nog voor kan kiezen de Engelse versie of de eerste Nederlandse vertaling te lezen. 

Noten
1 Deze en alle volgende citaten in dit artikel van Maarten Liebregts zijn door mij ontvangen via mailcontact op 10 december 2025. 
2 Transgender personen werden ‘geaccepteerd’ maar vooral als vorm van entertainment en komische figuren. Ook werden transgenders vaak gemedicaliseerd, het werd als stoornis of afwijking gezien. Zie Ho 2022.
3 ‘De missie van Das Mag: minder boeken uitgeven, met meer aandacht’, dasmag.nl

Bibliografie 
Banana, Yoshimoto. 2022. Kitchen. Vertaald door Maarten Liebregts, Das Mag. 
Banana, Yoshimoto. 2024. Kitchen. Vertaald door Megan Backus, Faber & Faber. 
Coser, A. Lewis. 1975. ‘Publishers as Gatekeepers of Ideas’, The Annals of the American Academy of Political and Social Science, p. 14-22. 
Démont, Marc. 2018. ‘On Three Modes of Translating Queer Literary Texts’. Brian James Baer & Klaus Kaindl (eds.), Queering Translation, Translating the Queer, Routledge, p. 157-171. 
Ho, Michelle. 2022. ‘A Different Kind of Transgender Celebrity: From Entertainment Narrative to the “Wrong Body” Discourse in Japanese Media Culture’, Television & New Media, 23:8. 
Liebregts, Maarten. 2001. ‘Antw: Vragen voor artikel’. Persoonlijke communicatie, 10-12-2025. 

Eva Overpelt (2001) volgt de masteropleiding Redacteur/editor aan de Universiteit van Amsterdam, richting Internationaal boekverkeer. Eerder rondde zij de Bachelor Engelse Taal en Cultuur af aan dezelfde universiteit. Sinds 2025 maakt ze onderdeel uit van de redactie van Absint, het tijdschrift over neerlandistiek van de UvA.